Με αφορμή την ομιλία στα εγκαίνια του Τζαμιού της Καλούτσιανης Ιωαννίνων.
Ραγιαδισμός ή Ηλιθιότητα;
Στα εγκαίνια του αποκατεστημένου Τζαμιού της Καλούτσιανης, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας επέλεξε να αφηγηθεί το 1430 όχι ως κατάκτηση, αλλά ως επιτυχημένη διαπραγμάτευση. Το κρίσιμο ρήμα ήταν ένα: «διδαχθήκαμε». Διδαχθήκαμε, είπε, από την άλωση της Θεσσαλονίκης, και έτσι η πόλη πέρασε αναίμακτα στα χέρια των Οθωμανών και πήρε προνόμια. Η φράση είναι ιστορικά ακριβής· ο «Ορισμός» του Σινάν Πασά απειλεί ρητά τους Γιαννιώτες με την τύχη της Θεσσαλονίκης και υπόσχεται, σε αντάλλαγμα, εκκλησίες όρθιες και παιδιά απείραχτα.
Το ερώτημα, όμως, δεν είναι αν το είπε σωστά· είναι τι διδάσκει όταν το λέει ένας αρχηγός κράτους. Γιατί το πρώτο πληθυντικό πρόσωπο δεν είναι ποτέ ουδέτερο. «Διδαχθήκαμε» σημαίνει ότι ο ομιλητής τοποθετεί τον εαυτό του — και εμάς — στην πλευρά εκείνων που υπολόγισαν σωστά, όχι εκείνων που αντιστάθηκαν. Και η αντίστροφη όψη του συλλογισμού είναι σκληρή: αν οι Γιαννιώτες υπήρξαν σοφοί, τότε οι Θεσσαλονικείς υπήρξαν αδίδακτοι. Αν δε το κριτήριο είναι η αποφυγή της σφαγής, τότε ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος υπήρξε ο χειρότερος μαθητής της ιστορίας μας.
Υπάρχει και ένα δεύτερο, βαθύτερο πρόβλημα. Τα προνόμια δεν ήταν δικαίωμα· ήταν παραχώρηση. Ό,τι δίνει μονομερώς ο κατακτητής, μονομερώς το παίρνει πίσω — και το πήρε. Το 1611, μετά την αποτυχημένη εξέγερση του Επισκόπου Τρίκκης, τα προνόμια καταργήθηκαν, οι εκκλησίες γκρεμίστηκαν, στη θέση τους υψώθηκαν το Φετιχιέ και το τζαμί του Ασλάν Πασά, και οι Γιαννιώτες βγήκαν από το ίδιο τους το Κάστρο. Αυτό είναι το πραγματικό δίδαγμα του 1430: ο συμβιβασμός με τον κατακτητή δεν αγοράζει ασφάλεια, αγοράζει προθεσμία.
Ας αποδοθεί δικαιοσύνη στον ομιλητή: τα ανέφερε και αυτά. Μίλησε για το 1611, για τις γκρεμισμένες εκκλησίες, και χαρακτήρισε «απεχθή και δυσοίωνη» τη συγκυρία που γέννησε αυτά τα μνημεία. Το πρόβλημα δεν είναι η παράλειψη, είναι η ιεράρχηση: η σύνεση μπήκε στην κορυφή της αφήγησης και η καταστροφή στην υποσημείωση. Και μπήκε μέσα σε μια τελετή όπου ένα μνημείο κατακτητών βαφτίστηκε «πολυπολιτισμικότητα» — λέξη που κάνει τον κατακτητή να μοιάζει με επισκέπτη.
Οι μιναρέδες των Ιωαννίνων είναι όντως κομμάτι της πόλης και αξίζουν συντήρηση, ακριβώς επειδή είναι τεκμήρια και όχι επειδή είναι στολίδια. Ένα μνημείο κατάκτησης το συντηρείς για να θυμάσαι τι σου στοίχισε· αν το συντηρείς για να γιορτάσεις πόσο έξυπνα υποχώρησες, δεν έχεις αποκαταστήσει τζαμί, έχεις αποκαταστήσει τη λογική του προσκυνήματος.
Υπέυθυνος σχολιασμού: Σ.Δ.Π.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου