Μια απόφαση του Δικαστηρίου της Ε.Ε. για τα αιολικά έργα στην Ιρλανδία θέτει ερωτήματα για τη νομιμότητα των έργων που αδειοδοτούνται στις ελληνικές προστατευόμενες περιοχές.
 |
| Δρακόλιμνη Τύμφης, Ήπειρος © Βαγγέλης Μάτσικας. «Natura 2000 - Click στη φύση», WWF Ελλάς |
Μια απόφαση για αιολικά έργα στην Ιρλανδία ανοίγει έναν κρίσιμο προβληματισμό και για την Ελλάδα. Μπορεί να εγκρίνεται οποιοδήποτε έργο σε προστατευόμενη περιοχή όταν δεν έχει οριστεί με σαφήνεια τι ακριβώς και πώς πρέπει να διατηρηθεί σ’ αυτή την περιοχή;
Το WWF Ελλάς, που δημοσιοποίησε την απόφαση, απαντά «όχι», ενώ το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας υποστηρίζει ότι έχει θεσπίσει για πρώτη φορά στόχους διατήρησης για ολόκληρο το Δίκτυο Natura 2000.
Στις 16 Ιουλίου το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης έκρινε ότι δεν μπορεί να γίνει έγκυρη εκτίμηση των επιπτώσεων ενός έργου σε προστατευόμενη περιοχή, όταν δεν έχουν προηγουμένως καθοριστεί σαφείς και ειδικοί στόχοι διατήρησης, δηλαδή τι ακριβώς πρέπει να προστατεύεται και σε ποιο μετρήσιμο επίπεδο για τη συγκεκριμένη περιοχή.
Το WWF Ελλάς, που ανέδειξε τη συγκεκριμένη απόφαση στη χώρα μας, υποστηρίζει ότι χωρίς εξειδικευμένους στόχους διατήρησης δεν μπορούν να υπάρχουν νόμιμες αδειοδοτήσεις έργων και προειδοποιεί ότι βρίσκονται «στον αέρα» οι εγκρίσεις μέσα σε περιοχές Natura για τις οποίες οι στόχοι αυτοί απουσιάζουν. Την ίδια στιγμή, όμως, το υπουργείο Περιβάλλοντος ανακοίνωσε μόλις τον περασμένο Ιούνιο ότι έχει ήδη θεσπίσει στόχους διατήρησης για όλες τις προστατευόμενες περιοχές της χώρας. Τι από τα δύο ισχύει;
Ο χαρακτηρισμός μιας έκτασης ως Natura δεν τη μετατρέπει σε ζώνη απόλυτης απαγόρευσης κάθε ανθρώπινης δραστηριότητας. Επιβάλλει όμως σαφή όρια. Τα έργα δηλαδή και οι δραστηριότητες δεν πρέπει να απειλούν τα είδη και τους οικοτόπους για χάρη των οποίων προστατεύεται η συγκεκριμένη περιοχή.
Για να δοθεί απάντηση, πρέπει να ενωθούν τα κομμάτια ενός δύσκολου «νομοθετικού παζλ» που αφορά το Δίκτυο Natura, οι στόχοι διατήρησης και η διαδικασία με την οποία οι γενικές υποχρεώσεις προστασίας μετατρέπονται σε συγκεκριμένους, δεσμευτικούς κανόνες για κάθε περιοχή. Πρόκειται για μια διαδικασία που η Ελλάδα όφειλε να έχει ολοκληρώσει εδώ και χρόνια. Για τους 239 Τόπους Κοινοτικής Σημασίας που αποτέλεσαν αντικείμενο της ευρωπαϊκής καταδίκης της χώρας, μάλιστα, η σχετική προθεσμία είχε λήξει ήδη από τον Ιούλιο του 2012.
Τι έκρινε το Δικαστήριο της Ε.Ε.
Η απόφαση εκδόθηκε στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις C-27/25 και C-356/25, έπειτα από προδικαστικά ερωτήματα ιρλανδικών δικαστηρίων σχετικά με αιολικά έργα και τις πιθανές επιπτώσεις τους σε προστατευόμενες περιοχές.
Απαντώντας στα προδικαστικά ερωτήματα, το Δικαστήριο της Ε.Ε. ερμήνευσε το άρθρο 6 παράγραφος 3 της ευρωπαϊκής Οδηγίας για τους οικοτόπους ως εξής: όταν δεν έχουν προηγουμένως θεσπιστεί ειδικοί στόχοι διατήρησης για μια συγκεκριμένη προστατευόμενη περιοχή, η αρμόδια εθνική αρχή δεν μπορεί να διενεργήσει έγκυρη «δέουσα εκτίμηση» των επιπτώσεων ενός σχεδίου ή έργου στην ακεραιότητά της.
Η δέουσα εκτίμηση είναι ο ειδικός οικολογικός έλεγχος που πρέπει να προηγείται της έγκρισης ενός έργου, όταν αυτό μπορεί να επηρεάσει σημαντικά μια περιοχή Natura. Για να κρίνει η διοίκηση εάν υπάρχει κίνδυνος για την περιοχή, πρέπει να γνωρίζει ποια ακριβώς κατάσταση οφείλει να προστατεύσει. Χωρίς αυτό το σημείο αναφοράς, δεν μπορεί να τεκμηριώσει επιστημονικά ότι το έργο δεν θα βλάψει την ακεραιότητά της.
Το WWF μεταφέρει ευθέως αυτή την κρίση στην ελληνική πραγματικότητα. Όπως αναφέρει, χωρίς συγκεκριμένους στόχους η αξιολόγηση στερείται επιστημονικής ακρίβειας και υπάρχει κίνδυνος να εγκριθούν έργα που μπορούν να προκαλέσουν σημαντική ή ακόμη και μη αναστρέψιμη οικολογική βλάβη.
Η απόφαση δεν ακυρώνει τις υφιστάμενες άδειες έργων μέσα στο Δίκτυο Natura. Δημιουργεί όμως, σύμφωνα με τους συνομιλητές μας, κρίσιμο ζήτημα νομιμότητας για κάθε αδειοδότηση που απαιτούσε δέουσα εκτίμηση, εφόσον δεν υπήρχαν προηγουμένως σαφείς στόχοι για την περιοχή και για το είδος ή τον οικότοπο που κινδύνευε να επηρεαστεί.
Οι στόχοι διατήρησης και το Δίκτυο Natura 2000
Το Natura 2000 είναι το ευρωπαϊκό δίκτυο προστατευόμενων περιοχών που φιλοξενούν μερικά από τα πολυτιμότερα και περισσότερο απειλούμενα είδη και οικοσυστήματα της Ευρώπης. Ο χαρακτηρισμός μιας έκτασης ως Natura δεν τη μετατρέπει σε ζώνη απόλυτης απαγόρευσης κάθε ανθρώπινης δραστηριότητας. Επιβάλλει όμως σαφή όρια. Τα έργα δηλαδή και οι δραστηριότητες δεν πρέπει να απειλούν τα είδη και τους οικοτόπους για χάρη των οποίων προστατεύεται η συγκεκριμένη περιοχή.
Το ελληνικό Δίκτυο Natura αριθμεί 446 προστατευόμενες περιοχές. Αυτές οι περιοχές διαχωρίζονται σε 207 Ζώνες Ειδικής Προστασίας (ΖΕΠ) και 265 Τόπους Κοινοτικής Σημασίας (ΤΚΣ), ενώ αρκετές περιοχές έχουν διπλό χαρακτηρισμό.
Οι Ζώνες Ειδικής Προστασίας αφορούν τα άγρια πτηνά και τις εκτάσεις που είναι κρίσιμες για τη φωλεοποίηση, την αναπαραγωγή, την τροφή, τη μετανάστευση ή τη διαχείμασή τους.
Οι Τόποι Κοινοτικής Σημασίας αφορούν τους φυσικούς οικοτόπους και τα υπόλοιπα προστατευόμενα είδη, όπως θηλαστικά, ερπετά, φυτά και θαλάσσιους οργανισμούς. Στη συνέχεια, χαρακτηρίζονται από το κράτος Ειδικές Ζώνες Διατήρησης (ΕΖΔ).
Οι δύο κατηγορίες μπορούν να επικαλύπτονται. Έτσι, το ίδιο δάσος μπορεί να προστατεύεται ως Ζώνη Ειδικής Προστασίας για τα αρπακτικά πτηνά του και ταυτόχρονα ως Ειδική Ζώνη Διατήρησης για τα δέντρα, τους οικοτόπους ή τα άλλα είδη που φιλοξενεί. Τι είναι όμως οι στόχοι διατήρησης που βρέθηκαν στο επίκεντρο μιας δικαστικής απόφασης ικανής να κλονίσει αδειοδοτήσεις έργων;
Για κάθε περιοχή Natura δεν αρκεί η καταγραφή των ειδών και των οικοτόπων που περιλαμβάνει. Πρέπει να έχει προσδιοριστεί και ποιο συγκεκριμένο αποτέλεσμα οφείλει να εξασφαλίζει η προστασία της, αυτό είναι σε αδρές γραμμές το νόημα των στόχων διατήρησης.
Για παράδειγμα, για ένα προστατευόμενο πτηνό μπορεί να είναι ο ελάχιστος αριθμός ζευγαριών που πρέπει να διαβιούν και να αναπαράγονται στην περιοχή. Για ένα δάσος κουκουναριάς, όπως αυτό του Σχινιά ή της Στροφυλιάς, μπορεί να αφορά την έκταση που πρέπει να διατηρηθεί, την κατάσταση των δέντρων ή την ανάγκη αποκατάστασης τμημάτων που έχουν υποβαθμιστεί.
Μπορεί επίσης να αφορά το μέγεθος ή την αύξηση ενός πληθυσμού άγριων ζώων, την έκταση και την ποιότητα ενός λιβαδιού Ποσειδωνίας ή την κατάσταση του φυσικού ενδιαιτήματος ενός απειλούμενου είδους.
Ο στόχος είναι ο επιστημονικός «πήχης» με τον οποίο ελέγχεται ένα έργο. Για να κριθεί, για παράδειγμα, εάν ένα αιολικό πάρκο απειλεί έναν πληθυσμό αρπακτικών πτηνών, πρέπει να είναι γνωστός ο πληθυσμός που χρειάζεται να διατηρηθεί, ποιες εκτάσεις χρησιμοποιούν τα πτηνά και ποια κατάσταση πρέπει να εξασφαλιστεί μακροπρόθεσμα. Εάν αυτά δεν έχουν προσδιοριστεί, η αρμόδια αρχή καλείται να αποφανθεί ότι ένα έργο δεν θα προκαλέσει σημαντική βλάβη, χωρίς να διαθέτει σαφές σημείο σύγκρισης.
Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά το WWF: «Χωρίς αυτούς τους στόχους, η αξιολόγηση στερείται της απαιτούμενης επιστημονικής ακρίβειας και προκαλείται κίνδυνος έγκρισης έργων που μπορεί να προκαλέσουν σημαντική ή ακόμη και μη αναστρέψιμη οικολογική βλάβη. Κατά συνέπεια, δεν μπορούν να εγκρίνονται σχέδια ή έργα μέσα σε περιοχές Natura εφόσον δεν έχουν θεσπιστεί ειδικοί για τις περιοχές αυτές στόχοι διατήρησης. Επιπλέον, οι στόχοι αυτοί συναρτούν το πλαίσιο για τον καθορισμό τόσο των προτεραιοτήτων διατήρησης όσο και των αναγκαίων μέτρων προστασίας».
Αυτός είναι ο επιστημονικός «πήχης» που, σύμφωνα με τη νέα απόφαση του Δικαστηρίου της Ε.Ε., δεν μπορεί να διαμορφώνεται εκ των υστέρων κατά την εξέταση κάθε επιμέρους έργου.
ΥΠΕΝ: «Στόχοι για όλες τις προστατευόμενες περιοχές»
Σε ανακοίνωση με την οποία παρουσίασε τις επιδόσεις του στην περιβαλλοντική πολιτική με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος, στις 5 Ιουνίου 2026, το ΥΠΕΝ ανέφερε για το ζήτημα ότι «θεσπίστηκαν για πρώτη φορά στόχοι διατήρησης για όλες τις προστατευόμενες περιοχές του Δικτύου Natura 2000, καλύπτοντας οικοτόπους, είδη χλωρίδας, πανίδας και ορνιθοπανίδας ενωσιακού ενδιαφέροντος. Πρόκειται για μια κρίσιμη μεταρρύθμιση που κλείνει εκκρεμότητα δεκαετιών και που αποτελεί τη βάση για το καθεστώς προστασίας των προστατευόμενων περιοχών».
Πράγματι, οι τοπικοί στόχοι διατήρησης αποτυπώθηκαν κυρίως σε δύο εκτενείς υπουργικές αποφάσεις του 2023. Η πρώτη (ΦΕΚ Β΄1807/22.03.2023) αφορά τους οικοτόπους και τα είδη στις Ειδικές Ζώνες Διατήρησης και στους Τόπους Κοινοτικής Σημασίας. Η δεύτερη (ΦΕΚ Β΄3118/10.05.2023) αφορά τα πτηνά στις Ζώνες Ειδικής Προστασίας. Οι ίδιες οι αποφάσεις προβλέπουν ότι οι στόχοι τους λαμβάνονται υπόψη στην περιβαλλοντική αδειοδότηση και στη δέουσα εκτίμηση των επιπτώσεων των έργων.
Το κενό των δεδομένων
Γιατί λοιπόν το WWF υποστηρίζει ότι πολλές Natura εξακολουθούν να στερούνται ειδικών στόχων για προστατευόμενα είδη και οικοτόπους; Η απάντηση βρίσκεται στο περιεχόμενο των ίδιων των υπουργικών αποφάσεων, όπως μας λένε. Το κράτος έχει εκδώσει πράξεις που καλύπτουν τις περιοχές του δικτύου. Σε πολλές επιμέρους εγγραφές όμως, στη θέση της αριθμητικής τιμής ή του εξειδικευμένου στόχου αναγράφεται η ένδειξη «Ανεπαρκή δεδομένα».
Με λίγα λόγια, οι αποφάσεις αυτές παρουσιάζουν κενά στους στόχους διατήρησης, καθώς δεν υπάρχουν για αρκετά κρίσιμα είδη και οικοτόπους σαφή και μετρήσιμα αποτέλεσμα διατήρησης.
Οι ίδιες οι αποφάσεις άλλωστε αναφέρουν ότι η ένδειξη «Ανεπαρκή δεδομένα» χρησιμοποιείται όταν, λόγω έλλειψης στοιχείων για την υφιστάμενη κατάσταση, δεν είναι δυνατό να προσδιοριστεί η τιμή-στόχος ή ο εξειδικευμένος στόχος.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Ζώνης Ειδικής Προστασίας «Δάσος Δαδιάς-Σουφλί». Για τον μαυρόγυπα ο επίσημος πίνακας προβλέπει αύξηση του πληθυσμού κατά 0,7 ζευγάρια τον χρόνο, μέχρι να αποκατασταθεί ο πληθυσμός στα επίπεδα που επιτρέπει η φέρουσα ικανότητα της περιοχής. Για το σαΐνι τίθεται στόχος έξι ζευγαριών.
Για άλλα πτηνά της ίδιας περιοχής όμως, τόσο η τιμή όσο και ο εξειδικευμένος στόχος αναγράφονται ως «Ανεπαρκή δεδομένα».
Το WWF επισημαίνει ότι, εάν τέτοια κενά υπάρχουν ακόμη και στη Δαδιά, μία από τις περισσότερο μελετημένες προστατευόμενες περιοχές της χώρας, το ερώτημα γίνεται εντονότερο για τις λιγότερο ερευνημένες Natura.
Τα κενά δεν περιορίζονται στη Δαδιά. Στην Κερκίνη και στις Πρέσπες οι επίσημοι πίνακες καταγράφουν «Ανεπαρκή δεδομένα» για σειρά προστατευόμενων πτηνών. Αντίστοιχες εγγραφές υπάρχουν για οικοτόπους ή κρίσιμες παραμέτρους σε θαλάσσιες και χερσαίες Natura στη Χαλκιδική, στο Πήλιο, στις Κυκλάδες και στην Κρήτη. Στο Παλιούρι Χαλκιδικής, για παράδειγμα, καταγράφονται ανεπαρκή στοιχεία για την έκταση προστατευόμενων θαλάσσιων οικοτόπων, ενώ κενά εμφανίζονται επίσης σε παραμέτρους που αφορούν λιβάδια Ποσειδωνίας, υφάλους και προστατευόμενα θαλάσσια είδη.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι περιοχές αυτές δεν διαθέτουν κανέναν στόχο διατήρησης. Στους ίδιους πίνακες υπάρχουν συγκεκριμένες τιμές για άλλα είδη και παραμέτρους. Καταδεικνύει όμως ότι η κάλυψη δεν είναι πλήρης.
Σύμφωνα με το WWF: «Η απόφαση έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα, όπου πολλές περιοχές του Δικτύου Natura 2000 εξακολουθούν να στερούνται ειδικών στόχων διατήρησης για πολλά προστατευόμενα είδη και οικοτόπους, είτε λόγω ανεπαρκών δεδομένων είτε για άλλους λόγους, ενώ συγχρόνως για τη συντριπτική πλειονότητα των περιοχών εξακολουθεί να υφίσταται το κρίσιμο κενό της θέσπισης κανονιστικών μέτρων διατήρησης. Έργα όπως οι εγκαταστάσεις LNG μέσα στη θαλάσσια περιοχή της Θράκης, στην Αλεξανδρούπολη, αλλά και σχέδια εξόρυξης υδρογονανθράκων, αιολικά στη Θράκη ή τουριστικές και άλλες εγκαταστάσεις οφείλουν να αξιολογούνται με βάση συγκεκριμένους και ειδικούς στόχους διατήρησης των ειδών και των οικοτόπων που κινδυνεύουν να επηρεάσουν».
Η Θεοδότα Νάντσου, επικεφαλής περιβαλλοντικής πολιτικής του WWF Ελλάς, αναφέρει στη LiFO: «Η απόφαση του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι κάτι που λέγαμε εδώ και καιρό ότι θα συμβεί, ότι αυτό λέει το ενωσιακό δίκαιο: αν δεν έχεις συγκεκριμένους και μετρήσιμους στόχους διατήρησης για καθεμία περιοχή Natura, τότε δεν μπορείς να εγκρίνεις έργα μέσα σε αυτές τις περιοχές», αναφέρει. Και προσθέτει: «Εμείς, ως περιβαλλοντικές οργανώσεις, το έχουμε επισημάνει εδώ και χρόνια. Μέχρι να βγουν επιτέλους οι συγκεκριμένοι ανά περιοχή στόχοι διατήρησης και τα Προεδρικά Διατάγματα που προστατεύουν αυτές τις περιοχές, θα πρέπει να ανασταλεί η αδειοδότηση έργων τα οποία, όπως λέει η Οδηγία, μπορεί να έχουν επίπτωση στην κατάστασή διατήρησής τους».
Η ανολοκλήρωτη θεσμική αλυσίδα προστασίας των Natura
Στη θεσμική αλυσίδα προστασίας του Δικτύου Natura ακολουθούν οι ειδικές περιβαλλοντικές μελέτες, τα σχέδια διαχείρισης και τα Προεδρικά Διατάγματα ως αλληλένδετα τμήματά της. Οι στόχοι προσδιορίζουν την κατάσταση στην οποία πρέπει να διατηρηθούν ή να επανέλθουν τα προστατευόμενα είδη και οι οικότοποι. Οι ειδικές περιβαλλοντικές μελέτες εξετάζουν συνολικά κάθε περιοχή και προτείνουν τις ζώνες προστασίας, τις επιτρεπόμενες χρήσεις, τους περιορισμούς και τα αναγκαία μέτρα. Κα κανονικά κατά την κατάρτισή τους πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι στόχοι διατήρησης.
Τα Σχέδια Διαχείρισης οργανώνουν τις επιμέρους δράσεις που απαιτούνται, ενώ το Προεδρικό Διάταγμα είναι η κανονιστική πράξη με την οποία θεσπίζονται δεσμευτικά η οριοθέτηση, οι ζώνες προστασίας και οι δραστηριότητες που επιτρέπονται, απαγορεύονται ή ασκούνται υπό όρους. Και εδώ η ελληνική διοίκηση έχει αργήσει πολύ. Πρόοδος έχει σημειωθεί την τελευταία τετραετία. Σύμφωνα με την ανακοίνωση του ΥΠΕΝ της 5ης Ιουνίου, έχουν εγκριθεί ειδικές περιβαλλοντικές μελέτες για 322 από τις 446 περιοχές Natura, οι οποίες καλύπτουν το 75,18% της συνολικής έκτασης του δικτύου.
Κατά το υπουργείο, από το 2019 και μετά εγκρίθηκαν ειδικές περιβαλλοντικές μελέτες για 247 επιπλέον περιοχές, ενώ έως τότε είχαν εγκριθεί για 75. Το ΥΠΕΝ υποστηρίζει ότι το σύνολο των μελετών θα ολοκληρωθεί μέσα στο 2026.
Η ολοκλήρωση μιας Ειδικής Περιβαλλοντικής Μελέτης όμως δεν σημαίνει αυτομάτως ότι έχει ολοκληρωθεί και η θεσμοθέτηση της προστασίας. Πρέπει να ακολουθήσει το Προεδρικό Διάταγμα. Στην ίδια ανακοίνωση το ΥΠΕΝ παρουσίασε ως ολοκληρωμένο το Προεδρικό Διάταγμα για την προστασία της Γυάρου, το πρώτο που καταρτίστηκε βάσει του νέου θεσμικού πλαισίου, επισημαίνοντας ότι θα αποτελέσει υπόδειγμα για τα διατάγματα των υπόλοιπων προστατευόμενων περιοχών.
Το WWF σημειώνει: «Η απόφαση του Δικαστηρίου της Ε.Ε. στέλνει ένα σαφές και ηχηρότατο μήνυμα: η προστασία των περιοχών Natura 2000 δεν είναι τυπική διαδικασία ούτε πολιτική επιλογή, αλλά ουσιαστική νομική υποχρέωση. Η Ελλάδα οφείλει να ολοκληρώσει άμεσα τον καθορισμό ειδικών στόχων διατήρησης για όλα τα προστατευόμενα είδη και οικοτόπους σε όλες τις περιοχές του Δικτύου Natura, διασφαλίζοντας ότι κάθε έργο που ενδέχεται να τις επηρεάσει αξιολογείται με βάση τα καλύτερα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα και την αρχή της προφύλαξης.
Σε άμεση συνάφεια, η πολιτεία καλείται επίσης να υπερβεί τις χρόνιες παθογένειες και να προστατεύσει τα πολυτιμότερα κομμάτια της ελληνικής φύσης, εκδίδοντας, έπειτα από πολλά χρόνια καθυστέρησης, τα Προεδρικά Διατάγματα που θα πληρούν τις απαιτήσεις του δικαίου της Ε.Ε. και θα θωρακίσουν τις προστατευόμενες περιοχές της χώρας».
Η ευρωπαϊκή καταδίκη
γενικός διευθυντής του WWF Ελλάς
«Η απόφαση του ΔΕΕ, που υπενθυμίζει και την καταδίκη της Ελλάδας το 2020, κλείνει οριστικά τον κύκλο των δικαιολογιών για τη χρόνια και διακομματική καθυστέρηση στην προστασία των περιοχών Natura 2000. Επιβεβαιώνει αυτό που λέμε εδώ και χρόνια: χωρίς εξειδικευμένους στόχους διατήρησης δεν μπορούν να υπάρχουν νόμιμες αδειοδοτήσεις έργων. Η Ελλάδα οφείλει πλέον να θωρακίσει ουσιαστικά τις προστατευόμενες περιοχές της, με επιστημονικά τεκμηριωμένες αποφάσεις και πλήρη συμμόρφωση με το ευρωπαϊκό δίκαιο», δηλώνει ο γενικός διευθυντής του WWF Ελλάς, Δημήτρης Καραβέλλας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου