Αποζημιώσεις και αποκατάσταση του μολυσμένου περιβάλλοντος διεκδικούν με αγωγή χιλιάδες γυναίκες της Ζάμπιας που επί δεκαετίες είχαν επιπλοκές στις εγκυμοσύνες τους λόγω εξόρυξης μολύβδου από την εταιρεία Anglo American. Το ορυχείο λειτούργησε από το 1925 μέχρι το 1994, όμως η ρύπανση είναι τόσο εκτεταμένη που επηρεάζει μέχρι και σήμερα.
Δεκαετίες εξόρυξης μόλυβδου στην Κάμπουε της Ζάμπιας έφεραν μια τοξική ρύπανση που είχε αντίκτυπο σε ολόκληρες γενεές βυθίζοντας πολλές κοινότητες στην αρρώστια, την αναπηρία, τον οικονομικό μαρασμό ή και τον αργό και οδυνηρό θάνατο. 140.000 γυναίκες και παιδιά της περιοχής, σε μια συλλογική αντίδραση ενάντια στην αυθαιρεσία, αποφάσισαν να υψώσουν ανάστημα προχωρώντας σε αγωγή κατά της πολυεθνικής διαχειρίστριας του ορυχείου Anglo American και διεκδικώντας αποζημιώσεις και αποκατάσταση του μολυσμένου περιβάλλοντος.
Στην Κάμπουε, πρωτεύουσα της κεντρικής επαρχίας της Ζάμπιας, γνωστή τα χρόνια της βρετανικής αποικιοκρατίας ως Broken Hill, το δηλητηριασμένο από μόλυβδο έδαφος έχει αποδεκατίσει τους κατοίκους των κοινοτήτων γύρω από το ορυχείο. Μπορεί το ορυχείο μόλυβδου και ψευδάργυρου της Anglo American –πολυεθνικής με έδρα τότε τη Νότια Αφρική– να λειτούργησε από το 1925 ώς το 1974 (όταν οι μεταλλευτικές της Ζάμπιας εθνικοποιήθηκαν) και να έκλεισε οριστικά το 1994, αλλά λόγω της έκτασης της μόλυνσης που προκάλεσε οι συνέπειες είναι αισθητές ώς σήμερα.
Σήμερα, οι ειδικοί περιγράφουν την Κάμπουε ως ένα από τα πλέον μολυσμένα από μόλυβδο σημεία του πλανήτη. Μια μόλυνση που μπορεί να προκαλέσει σοβαρές σωματικές και νοητικές αναπηρίες, να καταστρέψει εσωτερικά όργανα, το γαστρεντερικό σύστημα, το κεντρικό και περιφερικό νευρικό σύστημα, τον εγκέφαλο.
Για τα παιδιά η καθημερινότητα έχει μετατραπεί σε εφιάλτη: ακόμη και το να παίζουν στον δρόμο ή να κυκλοφορούν ξυπόλητα είναι μια τεράστια απειλή και το 95% των παιδιών στην περιοχή πλέον έχουν πολλαπλάσια υψηλότερη συγκέντρωση μολύβδου από τη μέγιστη επιτρεπόμενη, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ). Οι γυναίκες δεν μπορούν να προστατευτούν από το δηλητήριο που έχει διαποτίσει εδάφη, χωράφια, καλλιέργειες, δρόμους, νερό, αέρα.
«Τον περισσότερο καιρό ο κόσμος στην κοινότητα κι εγώ επίσης έχουμε γρίπη με έντονο βήχα και αναπνευστικά προβλήματα γιατί εισπνέουμε εκπομπές ή σκόνη μόλυβδου», έλεγε σε ρεπορτάζ του Global Voices η Πρίσιους Μουάμπα. Ως έγκυος η νεαρή γυναίκα αντιμετωπίζει ακόμη μεγαλύτερο κίνδυνο γιατί, καθώς ο μόλυβδος περνά τον πλακούντα και μεταφέρεται απευθείας στο έμβρυο, επηρεάζει την ανάπτυξή του με συνέπεια αποβολές ή θνησιγένειες, πρόωρους τοκετούς, νευρολογικές βλάβες, εγκεφαλοπάθειες, ακόμη και μαθησιακές δυσκολίες.
Νεο-αποικιοκρατία, εξορύξεις και αντίσταση
Οι γυναίκες αυτές και τα παιδιά τους δεν χρειάζονται να εντρυφούν στα δοκίμια του νεο-αποικισμού για να καταλάβουν τους λόγους αυτής της απάθειας των πολυεθνικών των άλλοτε αποικιοκρατικών δυνάμεων απέναντι στον όλεθρο που σκορπάνε. Ο όρος πρωτοαναφέρθηκε από τον Σαρτρ για την Αλγερία και υιοθετήθηκε επίσημα για πρώτη φορά στο Παναφρικανικό Λαϊκό Συνέδριο του 1961 στην Γκάνα, όπου περιγράφηκε ως «η σκόπιμη και συνεχιζόμενη επιβίωση του αποικιακού συστήματος σε ανεξάρτητα αφρικανικά κράτη, μετατρέποντάς τα σε θύματα πολιτικών, ψυχικών, οικονομικών, κοινωνικών, στρατιωτικών και τεχνικών μορφών κυριαρχίας που ασκούνται με έμμεσα και ανεπαίσθητα μέσα που δεν περιλάμβαναν άμεση βία».
Όμως αυτό που αργότερα ο φιλόσοφος και κοινωνιολόγος Κβάμε Νκρούμαχ, πρώτος πρόεδρος της ανεξάρτητης Γκάνας, διαμόρφωσε σε μια ολόκληρη θεωρία κυρίως μέσα από το βιβλίο του «Νεο-αποικιοκρατία: το τελευταίο στάδιο του ιμπεριαλισμού», αυτές οι γυναίκες και τα παιδιά τους το βίωσαν στην ίδια τους σάρκα, στην υγεία, στους θανάτους, στις ίδιες τις περιορισμένες προοπτικές στις οποίες τις καταδίκασαν.
Η πρωτοβουλία τους να καθίσουν στο εδώλιο του κατηγορούμενου μια πολυεθνική είναι ένας αγώνας Δαβίδ εναντίον Γολιάθ. Αλλά πέτυχαν ένα καθοριστικό βήμα για την απόδοση δικαιοσύνης. Παρότι το Ανώτατο Δικαστήριο του Γιοχάνεσμπουργκ απέρριψε την ομαδική αγωγή τους τον Δεκέμβριο του 2023, συνέχισαν τη μάχη και στα τέλη του προηγούμενου χρόνου το Ανώτατο Εφετείο δέχθηκε να διερευνηθεί και να εκδικαστεί η υπόθεση.
Χιλιάδες γυναίκες που δεν λύγισαν από την αρρώστια, την κακουχία, την απαξίωση των «ισχυρών», ενωμένες δίνουν ένα μάθημα ζωής και αντίστασης ακόμη κι αν χρειαστεί να περιμένουν πολλά χρόνια ακόμη μέχρι την οριστική δικαστική απόφαση, που μπορεί να σταθεί παράδειγμα κυρώσεων στις πολυεθνικές, όπως τονίζει το SALC (Νοτιοαφρικανικό Κέντρο Επίλυσης Δικαστικών Διαφορών), το οποίο μαζί με τη Διεθνή Αμνηστία υπέβαλαν κοινό υπόμνημα υπέρ των εναγόντων: «Αυτή η υπόθεση δεν αφορά μόνο μια ομαδική αγωγή γυναικών ή μια κοινότητα στη Ζάμπια.
Αφορά το κατά πόσον οι νοτιοαφρικανικές εταιρείες μπορούν να λειτουργούν στο εξωτερικό χωρίς να υπόκεινται στα ίδια πρότυπα ανθρωπίνων δικαιωμάτων που απαιτούμε στην πατρίδα μας. Τα δικαστήρια της Νότιας Αφρικής έχουν την εξουσία να κλείσουν αυτό το κενό λογοδοσίας και να διασφαλίσουν ότι τα θύματα, όπου κι αν βρίσκονται, μπορούν να έχουν πρόσβαση σε ένδικα μέσα».
Κι επιπλέον, όπως επισημαίνει η Διεθνής Αμνηστία, η αποδοχή διερεύνησης αυτής της αγωγής μπορεί να δημιουργήσει ένα θεμελιώδες προηγούμενο «υποχρεώνοντας ισχυρές εταιρείες να λογοδοτήσουν για τις παραβιάσεις του περιβάλλοντος και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και εμπνέοντας παρόμοια κινήματα για δικαιοσύνη εντός και εκτός εθνικών συνόρων των πληττόμενων χωρών».
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου