Στην ορθόδοξη ασκητική παράδοση συναντούμε μια συγκλονιστική προτροπή: «Φεῦγε καὶ σώζου».
Η φράση προέρχεται από τη διήγηση του Γεροντικού για τον Όσιο Αρσένιο τον Μέγα, ο οποίος έζησε κατά τον 4ο και 5ο αιώνα. Ο Αρσένιος ήταν ένας εξαιρετικά μορφωμένος άνθρωπος, με υψηλή κοινωνική θέση, που είχε αναλάβει την εκπαίδευση των γιων του αυτοκράτορα Θεοδοσίου στην Κωνσταντινούπολη.
Σύμφωνα με την παράδοση, όταν προσευχήθηκε στον Θεό λέγοντας «Κύριε, οδήγησόν με πῶς σωθῶ», άκουσε την προτροπή: «Ἀρσένιε, φεῦγε τοὺς ἀνθρώπους καὶ σώζου».
Έτσι εγκατέλειψε την αυτοκρατορική αυλή και αναχώρησε για την έρημο της Αιγύπτου.
Προσέξτε όμως: Ο Αρσένιος δεν έφυγε επειδή απέτυχε μέσα στον κόσμο. Έφυγε ενώ είχε επιτύχει σύμφωνα με όλα τα κριτήρια του κόσμου.
Ασφαλώς, η δική του αποχώρηση ήταν μια συγκεκριμένη ασκητική κλήση. Ωστόσο, η ιστορία του μπορεί να αποτελέσει αφετηρία για έναν βαθύτερο ψυχοεκπαιδευτικό και κοινωνιολογικό προβληματισμό.
Διότι υπάρχουν στιγμές που ο άνθρωπος δεν χρειάζεται να απομακρυνθεί απλώς από μια προβληματική σχέση ή ένα δυσλειτουργικό εργασιακό περιβάλλον.
Χρειάζεται να απομακρυνθεί από έναν ολόκληρο τρόπο ζωής, από μια κυρίαρχη πολιτισμική νοοτροπία, από ένα σύστημα αξιών που σταδιακά τον αποξενώνει από τον βαθύτερο εαυτό του.
Ζούμε σε κοινωνίες που έχουν αναγάγει την παραγωγικότητα, την οικονομική επιτυχία, την ατομική αυτονομία και τη συσσώρευση υλικών αγαθών σε ύψιστα ιδανικά.
Ο άνθρωπος αξιολογείται με βάση την απόδοσή του, την επαγγελματική του θέση, την οικονομική του επιφάνεια και την ικανότητά του να προσαρμόζεται στις απαιτήσεις του συστήματος.
Και μέσα σε αυτή την αδιάκοπη προσπάθεια προσαρμογής, μπορεί να χάσει κάτι ουσιώδες: την αίσθηση ότι η ζωή του έχει νόημα.
Ένας πολιτισμός μπορεί να είναι τεχνολογικά προηγμένος, οικονομικά εύρωστος και διοικητικά άψογος, αλλά ταυτόχρονα να είναι βαθιά φτωχός σε ανθρώπινη εγγύτητα, κοινωνία προσώπων και πνευματικό περιεχόμενο.
Η κοινωνιολογία έχει περιγράψει διαφορετικές όψεις αυτής της πραγματικότητας. Ο Émile Durkheim μίλησε για την ανομία, ενώ ο Max Weber ανέλυσε τον εξορθολογισμό της νεωτερικής κοινωνίας και την παγίδευση του ανθρώπου σε απρόσωπες δομές ορθολογικής οργάνωσης.
Μια κοινωνία μπορεί να ευημερεί οικονομικά και να διαθέτει εξαιρετικά οργανωμένους θεσμούς, αλλά να αφήνει τον άνθρωπο χωρίς ουσιαστικό προσανατολισμό.
Και τότε αναδύεται ένα βαθύτερο ερώτημα: τι αξία έχει η εξωτερική πρόοδος, όταν δεν συνοδεύεται από κοινωνική συνοχή, ανθρώπινη εγγύτητα και νόημα;
Υπάρχει και ένα άλλο παράδοξο: ο άνθρωπος μπορεί να προσαρμοστεί τόσο καλά στις απαιτήσεις του περιβάλλοντός του, ώστε να αποξενωθεί από τις αυθεντικές του επιθυμίες.
Μπορεί να έχει επιτύχει επαγγελματικά, να διαθέτει οικονομική ασφάλεια, να ζει σε μια κοινωνία που πολλοί θεωρούν ιδανική και παρ’ όλα αυτά να αισθάνεται υπαρξιακά άστεγος.
Μέχρι πότε οφείλει ένας άνθρωπος να προσπαθεί να αλλάξει ένα περιβάλλον που δεν επιθυμεί να αλλάξει;
Έχουμε σχεδόν θεοποιήσει τον διάλογο. Πιστεύουμε ότι όλα μπορούν να επιλυθούν με περισσότερη επικοινωνία, περισσότερη υπομονή και περισσότερη κατανόηση.
Όμως ο διάλογος προϋποθέτει αμοιβαία διαθεσιμότητα.
Όταν βρισκόμαστε απέναντι σε άκαμπτες κοινωνικές δομές, παγιωμένες συλλογικές νοοτροπίες και συστήματα που αναπαράγουν διαρκώς τις ίδιες αξίες, η ατέρμονη προσπάθεια μεταβολής τους μπορεί να μετατραπεί σε μηχανισμό ψυχικής εξάντλησης.
Δεν μπορεί ένας άνθρωπος να θεραπεύσει μόνος του μια ολόκληρη κοινωνία.
Δεν μπορεί να μεταμορφώσει με το ζόρι μια κουλτούρα που δεν επιθυμεί να μεταμορφωθεί.
Και δεν είναι υποχρεωμένος να θυσιάσει την ψυχική και πνευματική του υγεία προκειμένου να αποδείξει ότι μπορεί να αντέξει.
Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν σημαίνει απεριόριστη ανοχή. Ούτε η προσαρμοστικότητα αποτελεί πάντοτε ένδειξη ψυχικής υγείας.
Όταν όμως έχουμε εξαντλήσει τις ουσιαστικές δυνατότητες αλλαγής και αναγνωρίζουμε ότι ένας τρόπος ζωής αντιστρατεύεται σταθερά τις βαθύτερες αξίες μας, η αποχώρηση μπορεί να αποτελεί πράξη ψυχικής ωρίμανσης.
Και υπάρχει κάτι ακόμη σημαντικότερο.
Να μπορείς να φύγεις χωρίς να μισείς.
Να αναγνωρίζεις ότι οι άλλοι έχουν το δικαίωμα να ζουν σύμφωνα με τις δικές τους αξίες, χωρίς εσύ να είσαι υποχρεωμένος να συμμετέχεις σε αυτές.
Η πραγματική ελευθερία δεν είναι μόνο γεωγραφική ή κοινωνική. Είναι πρωτίστως εσωτερική.
Μπορεί να φύγεις από έναν τόπο και να εξακολουθείς να είσαι αιχμάλωτός του μέσα από την πικρία και την εχθρότητα που διατηρείς.
Η ουσιαστική αποχώρηση απαιτεί και μια εσωτερική αποδέσμευση.
Ο Όσιος Αρσένιος δεν εγκατέλειψε την αυτοκρατορική αυλή για να πολεμήσει τον κόσμο που άφηνε πίσω του. Αναχώρησε για να ακολουθήσει τον δικό του πνευματικό προορισμό.
Και ίσως αυτό να αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα διδάγματα που μπορούμε να αντλήσουμε σήμερα από την ιστορία του.
Δεν είναι κάθε παραμονή αρετή. Δεν είναι κάθε αποχώρηση δειλία. Και δεν είναι κάθε κοινωνία που ευημερεί οικονομικά ένας τόπος όπου μπορεί να ευημερήσει και η ανθρώπινη ψυχή.
Κάποτε χρειάζεται να εγκαταλείψεις ακόμη και έναν κόσμο που οι άλλοι θεωρούν «παράδεισο», επειδή αναγνωρίζεις ότι για εσένα έχει μετατραπεί σε πνευματική έρημο.
Το σημαντικότερο είναι να φύγεις χωρίς να μεταφέρεις μέσα σου την ερημιά του κόσμου από τον οποίο απομακρύνθηκες.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου