Από το Δίστομο, στην Κίνα και στη Ν. Κορέα η μάχη για δικαίωση από Γερμανία και Ιαπωνία

Η επίσκεψη το Σάββατο, 1η Αύγουστου, μιας μεγάλης ομάδας Κινέζων που ζουν και εργάζονται στην Ελλάδα, στο «Μουσείο Θυμάτων Ναζισμού Διστόμου», έδωσε την αφορμή να θυμηθούμε –και να εμπλουτίσουμε– τη… νομική σύνδεση Διστόμου – Κίνας – Γερμανίας – Ιαπωνίας – Νότιας Κορέας, με (μαύρο) φόντο τα εγκλήματα του Αξονα κατά της ανθρωπότητας και την πονεμένη ιστορία της διεκδίκησης αποζημιώσεων από τους θύτες.

Κι αυτό διότι οι ευφυείς, νομικά, κινήσεις διεκδίκησης του αείμνηστου Γιάννη Σταμούλη για αποζημιώσεις στους απογόνους των θυμάτων του Διστόμου (απόφαση Πρωτοδικείου Λιβαδειάς, και μετέπειτα προσφυγή στην Ιταλία) αποτελούν όχι μόνο «καρφί» στο μάτι του Βερολίνου, αλλά και «μάθημα» σε διεθνείς νομικούς κύκλους καθώς και γενικό παράδειγμα-υπόδειγμα διεκδίκησης αποζημιώσεων από κοινότητες ή άτομα, διεθνώς. Την εφαρμογή δηλαδή του «μοντέλου Διστόμου» από Κινέζους κατά της Ιαπωνίας. Το παζλ περιλαμβάνει – με νεότερες πληροφορίες και εξελίξεις που βρίθει το διαδίκτυο – αντίστοιχη διεκδίκηση και νίκες στη Νότια Κορέα, και γεννώνται, οπως θα δούμε παρακάτω, νέα αισιόδοξα δεδομένα!

Το μοντέλο Διστόμου ως νομικό υπόδειγμα

Η αρχή – που πάει πίσω στο 2013/4 – ξενικά με μια κινεζική κοινότητα να προσφεύγει δικαστικά «α λα Δίστομο» κατά της Ιαπωνίας. Η κοινότητα αποτελείτο από επιζήσασες γυναίκες που χρησιμοποιήθηκαν από τους Ιάπωνες στρατιώτες ως «γυναίκες άνεσης/αναψυχής/παρηγοριάς» (comfort women), δηλαδή σκλάβες για σεξουαλική ικανοποίησή τους πριν και κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου καθώς και απόγονους θυμάτων της Σφαγής της Πινγκντινγκσάν (Pingdingshan massacre), στην επαρχία Λιαονίνγκ της ΒΑ Κίνας.

Οι νομικοί εκπρόσωποι των Κινέζων θυμάτων μελέτησαν ευρύτερα το νομικό μοντέλο της διεκδίκησης αποζημιώσεων για τη Σφαγή του Διστόμου. Για τον λόγο αυτό πέντε Ιάπωνες δικηγόροι των θυμάτων επισκέφθηκαν το 2013 και το 2014 το Δίστομο, προκειμένου να μιλήσουν με τον Δήμο Διστόμου, απόγονους θυμάτων, μέλη του Εθνικού Συμβουλίου Διεκδίκησης των Οφειλών της Γερμανίας προς την Ελλάδα (ΕΣΔΟΓΕ), τη γερμανική ομάδα ακτιβιστών «ΑΚ Δίστομο» από το Αμβούργο ενώ έδωσαν και συνέντευξη Τύπου στην Αθήνα.

«Η δικαστική διεκδίκηση των αποζημιώσεων για τα θύματα του Διστόμου θεωρείται πρωτοπόρα στην Ιαπωνία», τόνισε ο Ιάπωνας δικηγόρος Σίρο Καβακάμι (Shiro Kawakami) στο ΑΠΕ. Ο επικεφαλής της ομάδας χαρακτήρισε το Δίστομο «φως και ελπίδα» για τους πολίτες και τους λαούς που αγωνίζονται για δικαιοσύνη – φράση που έγινε τίτλος σε άρθρο των Αρ. Συγγελάκη και Δημ. Μπελαντή (TVXS, 2014). Πρόσθεσε: «Το θέμα είναι πώς πρέπει να αντιμετωπίζουμε τα ανθρώπινα δικαιώματα και τι πρέπει να κάνουμε για να τα προστατεύσουμε. Σιγά σιγά αλλάζουν τα πράγματα υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και οι εξελίξεις εδώ μας δίνουν φως και ελπίδα. Παρακολουθούμε προσεκτικά ό,τι γίνεται στην Ελλάδα, την Ιταλία και τη Χάγη για να δούμε πώς θα κινηθούμε στη συνέχεια».

Το νομικό σκεπτικό που «ταξίδεψε» στην Ασία

Το σκεπτικό της κινεζικής προσφυγής στηρίχθηκε, λίγο-πολύ, στα εξής σημεία:

α) Αρση της κρατικής ασυλίας: Οπως στην ιστορική απόφαση του Αρείου Πάγου για το Δίστομο (11/2000), οι Κινέζοι ενάγοντες υποστήριξαν ότι ένα κράτος (η Ιαπωνία) δεν μπορεί να επικαλεστεί κυριαρχική ασυλία όταν έχει διαπράξει εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και παραβιάσεις αναγκαστικού δικαίου.

β) Δικαίωμα ατομικής αποζημίωσης: Χρησιμοποίησαν το ελληνικό προηγούμενο για να αποδείξουν ότι ιδιώτες και θύματα διατηρούν το δικαίωμα να διεκδικήσουν προσωπικές αποζημιώσεις απευθείας σε αστικά δικαστήρια, ανεξάρτητα από τις διακρατικές συμφωνίες ειρήνης που υπέγραψαν κυβερνήσεις μεταπολεμικά.

Η δικαστική πορεία: από την Ιαπωνία στην Κίνα (μέσω Νότιας Κορέας)

Η εξέλιξη των προσφυγών χωρίζεται σε δύο μεγάλα κεφάλαια.

1. Οι απορρίψεις στα ιαπωνικά δικαστήρια

Οι προσφυγές Κινέζων επιζώντων (τόσο για την Πινγκντινγκσάν όσο και για τις «γυναίκες άνεσης») απορρίφθηκαν. Το Ανώτατο Δικαστήριο της Ιαπωνίας (2006-2007) έκρινε τελεσίδικα ότι οι ιδιώτες δεν έχουν δικαίωμα ατομικής προσφυγής για πολεμικές αποζημιώσεις, ισχυριζόμενο ότι το ζήτημα διευθετήθηκε συνολικά με τις μεταπολεμικές διακρατικές συνθήκες (όπως η Κοινή Δήλωση Κίνας – Ιαπωνίας του 1972). Σε αντίθεση με την ελληνική δικαιοσύνη, τα ιαπωνικά δικαστήρια οχυρώθηκαν πίσω από την ετεροδικία.

2. Η μεταφορά στο κινεζικό έδαφος και ο καταλύτης της Νότιας Κορέας

Βλέποντας το αδιέξοδο, οι νομικοί άλλαξαν στρατηγική, επηρεασμένοι από την ιστορική ανατροπή που έγινε στη Νότια Κορέα. Το 2023 το Εφετείο της Σεούλ καταδίκασε την Ιαπωνία να αποζημιώσει 16 Νοτιοκορεάτισσες θύματα σεξουαλικής σκλαβιάς, κρίνοντας ότι δεν μπορεί να επικαλεστεί ετεροδικία για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας.

Ετσι, το 2024-2025 κατατέθηκαν για πρώτη φορά αγωγές-ορόσημο από απογόνους 18 Κινέζων «γυναικών άνεσης» στο Ανώτερο Λαϊκό Δικαστήριο της επαρχίας Σαανσί (και στη συνέχεια και στο Χουνάν). Ζήτησαν να υπάρξει δημόσια συγγνώμη και αποζημιώσεις ύψους περίπου 2 εκατομμυρίων γουάν ανά θύμα. Οι νομικές ομάδες πιέζουν για την πλήρη αποδοχή των αγωγών και το άνοιγμα απόρρητων ιαπωνικών αρχείων.

Ακόμη κι αν οι αποφάσεις έχουν κυρίως συμβολικό χαρακτήρα (η Ιαπωνία δεν αναγνωρίζει τη δικαιοδοσία), ανοίγουν τον δρόμο για διπλωματική και ηθική πίεση και –σε αισιόδοξη νομική εκτίμηση– για δέσμευση περιουσιακών στοιχείων ιαπωνικών εταιρειών που λειτουργούν στην Κίνα. Εκτίμηση που συνδέεται ευθέως με τη λογική των διεκδικήσεων του Διστόμου εντός και εκτός Ελλάδας. Η (νομική) ζωή κύκλους κάνει.

Ας τη δούμε:

Η ιταλική διάσταση και η απόφαση του Απριλίου 2026

Στις 9-10 Απριλίου 2026 το Συνταγματικό Δικαστήριο της Ιταλίας (ή το Ανώτατο Ακυρωτικό) απέρριψε προσφυγή του γερμανικού Δημοσίου / Γερμανικών Σιδηροδρόμων (Deutsche Bahn) που ζητούσε ακύρωση απόφασης η οποία ηταν ουσιαστικά υπέρ των Διστομιτών.

Η απόφαση αυτή δηλαδή ανοίγει ξανά τον δρόμο ώστε αλλοδαποί, θύματα ναζιστικών εγκλημάτων που διαπράχθηκαν στο εξωτερικό, να μπορούν να διεκδικούν αποζημιώσεις από γερμανικά περιουσιακά στοιχεία στην Ιταλία (ακίνητα ή εισπράξεις των Γερμανικών Σιδηροδρόμων – Deutsche Bahn).

Αυτό είναι κρίσιμο, γιατί το Ειδικό Ταμείο Αποζημιώσεων που δημιούργησε ( με «ντρίπλα») η Ιταλία το 2022, κάλυπτε αποζημιώσεις μόνο για Ιταλούς πολίτες ή εγκλήματα σε ιταλικό έδαφος – αποκλείοντας έτσι τους Διστομίτες. Η νέα, πρόσφατη, απόφαση επιβεβαιώνει ότι η απαγόρευση εκτέλεσης δεν ισχύει για ξένες υποθέσεις όπως αυτή του Διστόμου. Ικανοποίηση εξέφρασαν ο δήμαρχος Διστόμου, Αράχωβας, Αντίκυρας Γιάννης Σταθάς και ο περιφερειάρχης Στερεάς Ελλάδας Φάνης Σπανός, τονίζοντας ότι πρόκειται για καθοριστικό βήμα, αν και ο αγώνας συνεχίζεται.

Τρέχουσα κατάσταση

– Στην Ιταλία, όπως προαναφέραμε, φαίνεται να ανοίγει ξανά ο δρόμος για πιθανές κατασχέσεις γερμανικών περιουσιακών στοιχείων.

– Στην Ελλάδα η υπόθεση παραμένει κολλημένη στο θέμα της μη έκδοσης υπουργικής άδειας εκτέλεσης (άρθρο 923 Κ.Πολ.Δ), δυστυχώς από όλα τα κόμματα που κυβέρνησαν μετά την απόφαση για το Δίστομο.

– Η Γερμανία συνεχίζει να επικαλείται την κρατική ασυλία και δεν δείχνει πρόθεση συμβιβασμού.

– Πιθανές επόμενες κινήσεις: νέα προσφυγή στη Χάγη ή νομοθετικές παρεμβάσεις στην Ιταλία. Αλλά και συζήτηση για νέες δικαστικές κινήσεις από ελληνικής πλευράς, με στόχο όχι μόνο το γερμανικό κράτος.

Η υπόθεση παραμένει ανοιχτή και συμβολικά πολύ σημαντική, τόσο για το Δίστομο όσο και γενικότερα για τις διεκδικήσεις πολεμικών αποζημιώσεων. Μια σχετική τάση στο διεθνές δίκαιο ενισχύεται δυναμικά.

Οι δύο υποθέσεις (Δίστομο έναντι Γερμανίας και Comfort Women έναντι Ιαπωνίας) ανήκουν στην ίδια ευρύτερη κατηγορία: Διεκδικήσεις θυμάτων/απογόνων εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο εναντίον κρατών που επικαλούνται κρατική ασυλία και παλαιότερες διακρατικές συμφωνίες «οριστικής διευθέτησης».

Ομοιότητες, διαφορές και προοπτικές στο κοινό «νήμα»

Υπάρχουν κοινά βασικά στοιχεία:

α) Φύση του εγκλήματος

Μαζική σφαγή αμάχων (Δίστομο, 1944) και συστηματική σεξουαλική δουλεία (comfort women Κίνας και Νότιας Κορέας). Και στις δύο περιπτώσεις πρόκειται για απαράγραπτα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας.

β) Το τείχος της κρατικής ασυλίας

Γερμανία και Ιαπωνία επικαλούνται συστηματικά ότι ένα κράτος δεν δικάζεται από δικαστήρια άλλου κράτους. Εθνικά δικαστήρια (ελληνικά, ιταλικά, νοτιοκορεατικά) αρχίζουν να απορρίπτουν αυτή την ασυλία όταν πρόκειται για σοβαρά εγκλήματα πολέμου.

γ) Στρατηγική μεταφοράς της υπόθεσης

Στο Δίστομο, μετά το αδιέξοδο στην Ελλάδα, η υπόθεση μεταφέρθηκε στην Ιταλία. Στις Comfort Women οι Κορεάτισσες κερδίζουν αποφάσεις στα δικά τους δικαστήρια (2021, 2023, Απρίλιος 2025 – υπόθεση Cheongju), ενώ οι Κινέζες προσπάθησαν πρώτα στην Ιαπωνία και τώρα καταθέτουν στην Κίνα.

δ) Ρόλος των διακρατικών συμφωνιών

Η Γερμανία επικαλείται (ανύπαρκτες) μεταπολεμικές ρυθμίσεις και την απόφαση της Χάγης του 2012. Η Ιαπωνία επικαλείται τη συμφωνία του 1965 με την Κορέα και αυτή του 2015 για τις comfort women (που η Σεούλ θεωρεί πλέον ανεπαρκή). Και στις δύο περιπτώσεις τα θύματα και τα δικαστήριά τους υποστηρίζουν ότι οι διακρατικές συμφωνίες δεν μπορούν να «σβήσουν» τα ατομικά δικαιώματα.

Η διπλή σύνδεση

– Η πρώτη αφορά τη νομική έμπνευση και αλληλεπίδραση:

Οπως οι Ιάπωνες δικηγόροι θυμάτων από Κίνα κοίταζαν το Δίστομο το 2014, έτσι σήμερα οι δικηγόροι των Comfort Women παρακολουθούν στενά τις ιταλικές αποφάσεις για το Δίστομο (και αντίστροφα). Η σταδιακή διάβρωση της απόλυτης κρατικής ασυλίας δημιουργεί προηγούμενα που «ταξιδεύουν» από χώρα σε χώρα.

– Η δεύτερη αφορά το πολιτικό και νομικό μήνυμα:

Οσο περνούν οι δεκαετίες (και ενώ όμως πεθαίνουν οι επιζώντες), ορισμένα εθνικά δικαστήρια (Ιταλία, Νότια Κορέα) γίνονται πιο πρόθυμα να αγνοήσουν την κρατική ασυλία, ενώ τα κράτη-δράστες συνεχίζουν να αρνούνται πραγματική αποζημίωση και συγγνώμη σε ατομικό επίπεδο (αν και κάτι αχνοφαίνεται για κολοβές αποζημιώσεις σε κάποιους επιζώντες Πολωνούς…)

Με άλλα λόγια, το Δίστομο και οι Comfort Women είναι δύο παράλληλα μέτωπα του ίδιου μεγάλου αγώνα: της προσπάθειας να μη μείνουν ατιμώρητα τα εγκλήματα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου απέναντι σε αμάχους, ακόμα και 80 χρόνια μετά. Η επιτυχία ή η αποτυχία του ενός επηρεάζει άμεσα τις προοπτικές του άλλου.

Κοινός τόπος που δεν (πρέπει να) είναι σύνθημα καθότι υπάρχουν δυναμικές νομικές εξελίξεις: Ο αγώνας συνεχίζεται και θα συνεχίζεται. Οσα χρόνια κι αν περάσουν, όσοι διέπραξαν εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας πρέπει να πληρώσουν!

* Ο ΛΟΥΚΑΣ ΔΗΜΑΚΑΣ είναι δημοσιογράφος, μέλος της ΕΣΗΕΑ, μέλος του Εθνικού Συμβουλίου Διεκδίκησης Οφειλών της Γερμανίας στην Ελλάδα (ΕΣΔΟΓΕ), τ. μέλος του Μουσείου Θυμάτων Ναζισμού Διστόμου, δημότης Διστόμου.

πηγή