«Ο Προοδευτικός Κόσμος και οι Νέες Προκλήσεις» (Αφροδ.Παπαθανάση)

Ο Προοδευτικός Κόσμος και οι Νέες Προκλήσεις. 

Ο 21ος αιώνας εξελίσσεται σε περίοδο ανασύνταξης δυνάμεων — πολιτικών, οικονομικών και πολιτισμικών. Οι ισορροπίες που διαμόρφωσαν τη μεταπολεμική σταθερότητα μετακινούνται με ταχύτητα. Πόλεμοι και συρράξεις βρίσκουν την Ευρώπη ανέτοιμη.

Οι νέες αυτοκρατορίες, κράτη άλλα και ιδιώτες,  του εμπορίου, της πληροφορίας και της τεχνητής νοημοσύνης αναδιαμορφώνουν τις σχέσεις εξουσίας. Μέσα σε αυτό το ασταθές σκηνικό, ο προοδευτικός κόσμος οφείλει να επανεφεύρει τον εαυτό του, να αρθρώσει ένα νέο όραμα για τη δημοκρατία, τη δικαιοσύνη και τον ρόλο του ανθρώπου στην εποχή της παγκοσμιοποιημένης αβεβαιότητας.

1. Από τις αρρύθμιστες αγορές στους πολέμους.

Η εποχή της «ελεύθερης αγοράς» χωρίς όρους τελειώνει. Ο προοδευτικός κόσμος και οι κυβερνήσεις που δεν ήταν με την πλευρά της συντήρησης δύσκολα μπόρεσαν να απαντήσουν στις συνθήκες των ισχυρών , αρρύθμιστων αγορών, πόσο τώρα μάλλον τώρα που οι αυτές οι αγορές ταράσσονται από ηγέτες με πολέμους για την ενέργεια και τις σπάνιες πρώτες ύλες. 

Οι οικονομικοί πόλεμοι, οι δασμοί, η εργαλειοποίηση της ενέργειας και των πρώτων υλών για κήρυξη πολέμων με την η φλεγόμενη μέση Ανατολή, την Ουκρανία και τις απειλές σε Γροιλανδία,  έχουν δυναμιτίσει κάθε συμφωνία προστασίας στις διεθνείς σχέσεις. 

Οι ΗΠΑ, η Κίνα και η Ρωσία επιδιώκουν η καθεμιά τη δική της ηγεμονία, και η παγκόσμια οικονομία μετατρέπεται ξανά σε πεδίο γεωπολιτικών αντιπαραθέσεων, ενώ παράλληλα σύγχρονοι Κροίσοι - ολιγάρχες ελέγχουν την πληροφορία, την εκπαίδευση, τις επιστημονικές και τεχνολογικές έρευνες.

Η Ευρώπη βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της σύγκρουσης, ανήσυχη και διχασμένη. Ένα σύστημα που θεμελιώθηκε στην υπερίσχυση των κανόνων και της λογικής του εμπορίου, βρίσκεται τώρα αντιμέτωπο με δυνάμεις που δεν αναγνωρίζουν ούτε καν τους ίδιους κανόνες του παιχνιδιού. Η φωνή της δημοκρατίας καλύπτεται ολοένα και περισσότερο από το θόρυβο της ισχύος ξένων δυνάμεων και ηγετών και ολιγαρχών.

2. Η Ευρώπη μπροστά στο δίλημμα της συντήρησης

Η Ευρωπαϊκή Ένωση, που οικοδομήθηκε στη βάση της συνεργασίας και του κοινού συμφέροντος, δείχνει τώρα κουρασμένη. Η επιθετική πολιτική των μεγάλων δυνάμεων, οι μεταναστευτικές κρίσεις, οι ανισότητες βορρά–νότου και η ενίσχυση της ακροδεξιάς συνθέτουν ένα σκηνικό βαθιάς ανασφάλειας. Η έλλειψη ηγετών και ηγεσίας είναι καταθλιπτική.

Η απάντηση δεν μπορεί να είναι η αναδίπλωση στη γραφειοκρατία ούτε η άκριτη άρση των ρυθμίσεων που προστάτεψαν το περιβάλλον και τα κοινωνικά δικαιώματα. 

Η Ευρώπη καλείται να ξαναβρεί το πολιτικό της πρόταγμα:  Να ενώνει και να στηρίζει τις κοινωνίες και τους πολίτες της, όχι να διαχειρίζεται την γραφειοκρατία της. Να σχεδιάζει για το μέλλον, όχι να αμύνεται απέναντι στο παρόν. Να συμμετέχει στα διεθνή δρώμενα, όχι να τα παρακολουθεί με αμηχανία. 

3. Η Ελλάδα. 

Οικονομία χωρίς ισχυρό παραγωγικό πρότυπο, δημόσια εκπαίδευση χωρίς στόχους, πολιτικές που ανέχονται διαφθορά, γεωπολιτικά. 

Η ελληνική οικονομία, εξαρτημένη από τις ευρωπαϊκές ενισχύσεις και εγκλωβισμένη σε ένα ανεπαρκές παραγωγικό πρότυπο, βιώνει εκ νέου τις συνέπειες μιας ασύμμετρης διεθνοποίησης. 

Οι μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, ο κορμός της ελληνικής αγοράς, δυσκολεύονται να σταθούν απέναντι σε ανταγωνισμούς που λειτουργούν με άλλους όρους, χωρίς περιβαλλοντικούς περιορισμούς ή κοινωνικούς φραγμούς. 

Ο αγροτικός κόσμος και παραγωγή είναι μη ανταγωνιστικός στην Ευρώπη, χωρίς κανένα σχέδιο στοιχειώδους επιβίωσης και εξέλιξης. 

Οι μεγάλες επιχειρήσεις στηρίχθηκαν και κάποιες στηρίζονται στο δημόσιο χρήμα καλούνται να προλάβουν την κούρσα των τεχνολογιών σε ασταθή χρηματιστηριακά διεθνή περιβάλλοντα, που δεν διασφαλίζουν με ασφάλεια “φθηνό και άμεσο χρήμα” όπως έκαναν καταχρηστικά, κατά των μικρών επιχειρήσεων, οι Ελληνικές Τράπεζες και το Ταμείο Ανάκαμψης. 

Η κλεπτοκρατία στη χώρα παραμένει φαινόμενο ισχυρό, το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ αποκάλυψε πολλά. Το πως ηλεκτρονικά μέσα, συστήματα, πλατφόρμες ,έλεγχοι, τα υποτιθέμενα μέσα ελέγχου ροής χρηματοδοτήσεων διαλύθηκαν εκ των έσω με πολιτική κάλυψη και ανοχή.

Η πρόκληση όμως για την Ελλάδα δεν είναι μόνο οικονομική. Είναι πολιτισμική και γεωπολιτική: 

• Πώς μια μικρή δημοκρατία θα υπερασπιστεί το δικαίωμά της σε ένα βιώσιμο μέλλον, πως θα χτίσει δημόσιο σύστημα εκπαίδευσης  που θα δημιουργεί Πολίτες, Έρευνα, Τεχνολογίες, υπεραξίες ισχυρές. 

• Πως η Ελλάδα στην καταιγίδα των γεωπολιτικών αναταράξεων και της κούρσας εξοπλισμών θα καταφέρει να προστατέψει κεκτημένα και δίκαιο, χωρίς να απορροφηθεί από τις επιδιώξεις των μεγάλων δυνάμεων του παγκόσμιου συστήματος

4. Η παραπληροφόρηση δεν είναι πια παρενέργεια· είναι στρατηγική εξουσίας.

Η νέα ψηφιακή εποχή, που υποσχόταν ελευθερία πληροφορίας, καταλήγει συχνά σε χειραγώγηση συνειδήσεων. Οι ψευδείς ειδήσεις, οι αλγόριθμοι που διαμορφώνουν απόψεις, η εξάρτηση των πολιτών από ελεγχόμενες πηγές πληροφορίας, όλα συνθέτουν ένα νέο είδος ολιγαρχίας: αυτή της γνώσης, της τεχνολογίας και του πλούτου.

Όσο η κριτική σκέψη υποχωρεί, τόσο η δημοκρατία αποδυναμώνεται. Οι νέες γενιές «εκπαιδεύονται» μέσα σε περιβάλλοντα όπου η αλήθεια σχετικοποιείται. Η παραπληροφόρηση δεν είναι πια παρενέργεια· είναι στρατηγική εξουσίας.

5. Η προοδευτική απάντηση οφείλει να είναι στάση ζωής και σίγουρα δεν είναι η σιωπή.

Ο προοδευτικός κόσμος οφείλει να προτάξει ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο. 

Να ενώσει την τεχνολογική πρόοδο με την κοινωνική δικαιοσύνη. Να αποδείξει ότι η ανάπτυξη χωρίς Δημοκρατία είναι κενό γράμμα, και η Δημοκρατία χωρίς ισότητα απλός τύπος χωρίς περιεχόμενο.

Η επένδυση στην Παιδεία και την Έρευνα, η προστασία του περιβάλλοντος, η καθολική πρόσβαση στην Υγεία και στη Γνώση, η ενίσχυση της νεολαίας και των θεσμών αλληλεγγύης δεν είναι πολυτέλειες αλλά όροι ελευθερίας.

Ο προοδευτικός λόγος πρέπει να ξαναβρεί τη φιλοσοφική του ρίζα: να αντισταθεί στην ισοπέδωση του υπερκέρδους, να υπενθυμίσει ότι ο άνθρωπος είναι σκοπός, όχι εργαλείο. Το καθήκον δεν είναι μόνο πολιτικό — είναι υπαρξιακό.

Και για να μην είναι συνθήματα όλα τα παραπάνω, η προοδευτική αντίληψη πρέπει να επενδύσει στην εκπαίδευση και σε κάθε σημείο και βαθμίδα πολιτικής συμμετοχής, στοχεύοντας στην δημιουργία μιας κοινωνίας με κρίση και επίγνωση και θέληση συμμετοχής. Κόμματα, συλλογικότητες, φορείς, πρέπει να επενδύσουν στην συμμετοχική δημοκρατία, στην κριτική θέση και στάση των μελών τους. 

Όσο ομιλούμε για το “άλλο” το διαφορετικό που έχει ανάγκη ο τόπος αλλά επενδύουμε σε συνεχείς λίστες, λιστομαχίες, αρχηγίσκους με απρόσωπους οπαδούς, είμαστε μέρος προβλήματος και όχι λύσεων. 

6. Η πολιτική δεν είναι υπόθεση των “άλλων”. 

Η δύναμη των ολιγαρχιών μεγαλώνει όσο μικραίνει η συμμετοχή των πολιτών. Ο αγώνας ενάντια στην παραίτηση και την αδιαφορία είναι αγώνας υπέρ της δημοκρατίας. Το μέλλον δεν θα κριθεί μόνο από τις κυβερνήσεις, αλλά από τον βαθμό που οι κοινωνίες θα ξαναπιστέψουν στη δική τους δυνατότητα αλλαγής. Και οι κοινωνίες θα γεννήσουν και θα χρειαστούν εκ νέου, αμφίδρομη η διαδρομή, τις φωνές και τις θα οδηγήσουν τον κόσμο δημοκρατικά και δίκαια μπροστά.

Η πολιτική δεν είναι υπόθεση των “άλλων”, αλλά πράξη καθημερινή – από το σχολείο ως το γραφείο, από το ψηφιακό πεδίο μέχρι το δημόσιο λόγο. Κάθε πολίτης είναι συντελεστής του μέλλοντος ή θεατής της υποχώρησης του.

Επίλογος

Ο κόσμος εισέρχεται πλέον έντονα σε μια εποχή συγκρούσεων: μεταξύ δύναμης και δικαίου, πληροφορίας και αλήθειας, πλούτου και κοινωνικής αξιοπρέπειας, υπερ συγκέντρωσης εξουσιών σε λίγους ιδιώτες  έναντι των κοινωνιών, διεθνών κανόνων και επιβολής ισχύος. 

Ο προοδευτικός κόσμος, αν θέλει να παραμείνει ζωντανός, πρέπει να ξαναπεί το αυτονόητο: ότι η Δημοκρατία δεν είναι φυσικό φαινόμενο, όπως ο άνεμος ή η βροχή, αλλά κατάκτηση με αίμα και αγώνες και η επιλογή να την στηρίσουμε ανανεώνεται, δοκιμάζεται, καθημερινά.

Η ελευθερία, η γνώση και η δικαιοσύνη είναι οι τρεις άξονες πάνω στους οποίους μπορεί να αναγεννηθεί η ευρωπαϊκή και παγκόσμια προοδευτική συνείδηση. Χωρίς αυτούς, η πολιτική μετατρέπεται σε μηχανισμό και η κοινωνία σε σκηνικό. 

Με αυτούς, όμως, ο άνθρωπος ανακτά τον ρόλο του ως δημιουργός της Ιστορίας.