Γιατί η σύγχρονη βιομηχανία της απόλαυσης είναι η τέλεια μέθοδος ελέγχου και πώς γίναμε εθελοντές δεσμώτες.
Μια Φυλακή Χωρίς Κάγκελα
Φανταστείτε μια φυλακή όπου οι άνθρωποι δεν θέλουν να δραπετεύσουν. Μια κοινωνία όπου ο έλεγχος δεν προέρχεται από τη βία, αλλά από την ευχαρίστηση.
Ο Άλντους Χάξλεϋ το προέβλεψε αυτό πριν από σχεδόν έναν αιώνα, στο βιβλίο του Θαυμαστός Καινούργιος Κόσμος. Κατάλαβε ότι το μέλλον δεν θα χτιστεί με αλυσίδες και μαστίγια, αλλά με ατελείωτη διασκέδαση. Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν ήδη ξεχωρίσει την πρόσκαιρη ηδονή από την αληθινή ευδαιμονία. Ο Χάξλεϋ έδειξε έναν κόσμο που βυθίζεται στην πρώτη, χάνοντας για πάντα την δεύτερη.
Όταν οι άνθρωποι είναι απασχολημένοι να διασκεδάζουν, δεν αμφισβητούν τίποτα. Είναι σαν την εικόνα του Σπηλαίου του Πλάτωνα: Οι άνθρωποι μένουν καθηλωμένοι μπροστά στις σκιές. Μόνο που σήμερα οι σκιές δεν είναι ο φόβος ή η άγνοια, αλλά ψεύτικες εικόνες ευχαρίστησης που μας κρατούν αλυσοδεμένους στους καναπέδες μας.
Η Αρχιτεκτονική του «Χρυσού Κελιού»
Ο Χάξλεϋ ανακάλυψε κάτι τρομακτικό: οι κυβερνήτες δεν χρειάζεται πλέον να χρησιμοποιούν βία. Μπορούν να χρησιμοποιήσουν την συνεχή τέρψη. Στον κόσμο του, κανείς δεν υποφέρει, αλλά κανείς δεν ζει πραγματικά.
Το μυστικό κρύβεται στη νάρκωση των αισθήσεων. Τηλεοπτικές σειρές, reality shows, ατελείωτο scrolling, όλα λειτουργούν σαν ένα ναρκωτικό που κρατά το μυαλό σε λήθαργο. Ο πόνος πάντα πυροδοτούσε εξεγέρσεις, οι άνθρωποι ενώνονταν για να αλλάξουν τη μοίρα τους. Η ευχαρίστηση όμως κάνει το αντίθετο: Απομονώνει. Κλείνει τον καθένα στον δικό του μικρό κόσμο προσωπικής απόλαυσης. Είναι μια «εθελοντική φυλακή» ένα μικρό κουτάκι, που το επιλέγουμε καθημερινά επειδή είναι εύκολο και άνετο.
Το Εργοστάσιο της Τεχνητής Ευτυχίας
Η διαβολική μεγαλοφυΐα αυτού του συστήματος είναι ότι δεν φαίνεται κακό. Ποιος δεν θέλει να είναι ευτυχισμένος; Αλλά αυτή η τεχνητή ευτυχία είναι, στην πραγματικότητα, μια μορφή «ζωντανού θανάτου». Το άτομο σταματά να αναπτύσσεται και να αμφισβητεί.
Γίναμε καταναλωτές εθισμένοι στα ερεθίσματα. Οι διαφημίσεις και τα social media λειτουργούν στο υποσυνείδητο, φυτεύοντας επιθυμίες που δεν υπήρχαν πριν. Σκεφτείτε το: Ποια από αυτά που σκέφτεστε, αισθάνεστε ή θέλετε είναι πραγματικά δικά σας και ποια είναι «εμφυτεύματα» του συστήματος;
Αναζητώντας το «Σόμα» του Σήμερα
Στο βιβλίο του Χάξλεϋ, το Σόμα ήταν ένα ναρκωτικό που έλυνε κάθε συναισθηματικό πρόβλημα. Σήμερα, παίρνουμε το δικό μας «Σόμα» χωρίς καν να το συνειδητοποιούμε:
- Social Media: Μόλις νιώσουμε μοναξιά, βυθιζόμαστε στον εικονικό κόσμο για λίγες ώρες ντοπαμίνης.
- Πορνογραφία: Άμεση ευχαρίστηση χωρίς την προσπάθεια και την ωριμότητα που απαιτεί μια πραγματική σχέση.
- Αχαλίνωτη Κατανάλωση: Αγοράζουμε πράγματα για να νιώσουμε σημαντικοί, καλύπτοντας προσωρινά το εσωτερικό κενό.
- Κατάχρηση Φαρμάκων: Όταν χρησιμοποιούνται απλώς για να «μουδιάσουν» το άγχος ή τη λύπη, εμποδίζοντας την πραγματική ψυχική ανθεκτικότητα.
Αυτά τα σύγχρονα «Σόμα» υπόσχονται λύσεις χωρίς προσπάθεια. Είναι σαν να βάζεις επίδεσμο σε μια μολυσμένη πληγή: ο πόνος φεύγει για λίγο, αλλά η μόλυνση προχωράει ακάθεκτη.
Η Εθελοντική Δουλεία
Υπάρχει μια λεπτή γραμμή ανάμεσα στο να θέλεις κάτι και στο να είσαι σκλάβος αυτής της επιθυμίας. Ο Πυθαγόρας έλεγε: «Ελεύθερον ἀδύνατον εἶναι τὸν πάθεσι δουλεύοντα». Είναι αδύνατο να είναι ελεύθερος αυτός που κυριαρχείται από τα πάθη του.
Η ελευθερία δεν είναι να κάνεις ό,τι θέλεις, αλλά να μην είσαι δούλος των ορέξεων σου. Αυτό που οι αρχαίοι ονόμαζαν σωφροσύνη και εγκράτεια. Όταν η ευχαρίστηση γίνεται υποχρεωτική και η σιωπή γίνεται βασανιστήριο, τότε η ευχαρίστηση έχει γίνει φυλακή.
Ακόμη και η πολιτική απάθεια είναι σύμπτωμα αυτής της κατάστασης. Οι άνθρωποι, απορροφημένοι στις απολαύσεις τους, δεν ενδιαφέρονται για τα κοινά. Και αν ποτέ «επαναστατήσουν», το σύστημα το έχει προβλέψει: Μια εκτόνωση στα social media, μερικά θυμωμένα posts, και μετά επιστροφή στον λήθαργο. Όπως το διάλειμμα στο σχολείο, μας αφήνουν να εκτονωθούμε για λίγο στην αυλή, μόνο και μόνο για να επιστρέψουμε πιο πειθήνιοι στο θρανίο.
Από τον Χάξλεϋ στο «Idiocracy»
Στην ταινία Idiocracy (2006), η κοινωνία έχει βυθιστεί στην απόλυτη ανοησία, εθισμένη σε χαμηλού επιπέδου θεάματα και άχρηστα προϊόντα. Αν και σάτιρα, μοιάζει όλο και περισσότερο με το παρόν μας.
Το ερώτημα παραμένει: Αν ο Σωκράτης, ο Θουκυδίδης ή ο Λεωνίδας ξυπνούσαν σήμερα, τι θα έλεγαν; Θα τρόμαζαν βλέποντας μας σε αυτή την «χειμερία νάρκη»;
Ο Σωκράτης μας είχε προειδοποιήσει: Ο δρόμος της άκριτης απόλαυσης οδηγεί στη δουλεία. Το ανησυχητικό δεν είναι μόνο ότι δεν έχουμε ξυπνήσει ακόμα, αλλά ότι έχουμε αρχίσει να αγαπάμε τις αλυσίδες μας.
Ερμόδωρος
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου