Οι παλιές πολιτικές διαχωριστικές γραμμές, ο λαϊκισμός και η νέα πολιτική γεωγραφία. Ο ιστορικός Αντώνης Λιάκος και ο πολιτικός επιστήμονας Κωνσταντίνος Σαραβάκος αναλύουν τι σημαίνει σήμερα να είσαι αριστερός ή δεξιός.
 |
| «Tο βασικό ερώτημα δεν είναι αν η αριστερά και η δεξιά πέθαναν αλλά αν, μέσα σε έναν κόσμο που άλλαξε τόσο γρήγορα, οι λέξεις έμειναν ίδιες ενώ το περιεχόμενό τους μεταμορφώθηκε». Εικονογράφηση: Ατελιέ LIFO |
ΚΑΠΟΤΕ ΑΡΚΟΥΣΕ ΜΙΑ ΕΡΩΤΗΣΗ για να καταλάβεις περίπου πώς προσδιοριζόταν κάποιος πολιτικά: αριστερά ή δεξιά; Σήμερα η απάντηση μοιάζει πολύ πιο δύσκολη. Η οικονομία, η μετανάστευση, η παγκοσμιοποίηση, οι πολιτικές ταυτότητας, τα δικαιώματα, η σχέση με το έθνος και την Ευρώπη έχουν δημιουργήσει ένα νέο πολιτικό τοπίο, όπου οι παλιές διαχωριστικές γραμμές δεν εξαφανίστηκαν ακριβώς, αλλά είναι βέβαιο ότι μετατοπίστηκαν, μπλέχτηκαν και απέκτησαν διαφορετικό νόημα.
Η αριστερά δεν μιλά πλέον μόνο για την εργατική τάξη και την αναδιανομή, όπως και η δεξιά δεν ταυτίζεται πάντα με την ελεύθερη αγορά και την παράδοση. Ο λαϊκισμός, την ίδια στιγμή, έχει καταφέρει να διασχίσει τα παλιά σύνορα και να ενώσει, σε διαφορετικές χώρες και συγκυρίες, πολιτικές δυνάμεις που κάποτε θα θεωρούνταν ασύμβατες.
Ωστόσο, το βασικό ερώτημα δεν είναι αν η αριστερά και η δεξιά πέθαναν αλλά αν, μέσα σε έναν κόσμο που άλλαξε τόσο γρήγορα, οι λέξεις έμειναν ίδιες ενώ το περιεχόμενό τους μεταμορφώθηκε. Και αν ο επόμενος μεγάλος πολιτικός ανταγωνισμός θα αφορά ξανά την οικονομία και την αναδιανομή ή θα συνεχίσει να διεξάγεται γύρω από την ταυτότητα, τα σύνορα, την τεχνολογία, το ποιος ανήκει τελικά «μέσα» και ποιος μένει «έξω».
Συχνά κλεινόμαστε στον μικρόκοσμό μας και χάνουμε τη μεγάλη εικόνα. Στο σήμερα που αναφερόμαστε, έχει συγκροτηθεί μια παγκόσμια δύναμη που ελέγχει τον πλούτο, τις νέες τεχνολογίες, την τεχνητή νοημοσύνη και τις επικοινωνιακές δικτυώσεις.
Ο ιστορικός Αντώνης Λιάκος και ο πολιτικός επιστήμονας Κωνσταντίνος Σαραβάκος επιχειρούν, από διαφορετικές αφετηρίες, να χαρτογραφήσουν αυτήν τη μεταμόρφωση και να εξηγήσουν γιατί ο παλιός πολιτικός χάρτης μοιάζει πλέον ανεπαρκής για να περιγράψει τον κόσμο στον οποίο ζούμε.
Αντώνης Λιάκος, ιστορικός
Οι μεταμορφώσεις της χρυσαλλίδας
Οι βασικές ιδέες για την αριστερά είναι η συμπαράταξη με τους από κάτω απέναντι στους από πάνω, και με τους απέξω απέναντι στους από μέσα. Το αντίθετο δεν είναι αριστερά. Σε μια εποχή στην οποία οι κοινωνικές ανισότητες έχουν υπερβεί κάθε προηγούμενο, έχει σημασία η επιβεβαίωση αυτών των δύο αρχών και η αναγνώριση των από κάτω και των απέξω ως ισότιμων. Όλα τα άλλα ακολουθούν.
Το ζήτημα όμως είναι ότι δεν είναι πάντοτε σαφές ποιοι είναι οι μεν και ποιοι οι δε. Γιατί μαζί με τη μεταβολή της κοινωνίας, και αυτές οι κοινωνικές κατηγορίες αλλάζουν. Και πολλές φορές. Το κλασικό βιομηχανικό προλεταριάτο δεν υπάρχει πλέον. Ποιες είναι όμως οι γυναίκες που ανατινάχτηκαν στα Τρίκαλα εν ώρα νυχτερινής εργασίας, και ποιος θα τις υποστηρίξει; Οι νοσοκομειακοί γιατροί πριν από μισόν αιώνα δεν ήταν προλεταριάτο. Ποιος μπορεί να το υποστηρίξει τώρα, με τα εξαντλητικά εικοσιτετράωρα εφημερίας; Το ίδιο ισχύει και για τους απέξω. Οι μειονότητες ήταν και εξακολουθούν να είναι οι απέξω, εκτός από λίγες περιπτώσεις που έγιναν οι μέσα των από μέσα. Τώρα είναι οι μετανάστες. Κι όταν ακόμη μπαίνουν μέσα στην κοινωνία και γίνονται οι από κάτω, παραμένουν οι απέξω.
Κι επειδή η αριστερά δρα εντός της κοινωνίας, και όχι αφηρημένα αλλά μέσα από συγκεκριμένες γενιές, με συγκεκριμένες δομές εμπειρίας και ιδέες, δεν είναι μία. Σε άλλη κοινωνία ανταποκρινόταν η σοσιαλδημοκρατία, σε άλλη ο κομμουνισμός, σε διαφορετική η ριζοσπαστική αριστερά. Κι επειδή η Ιστορία δεν είναι ήρεμο ποταμάκι, άλλη φυσιογνωμία έφτιαξε η αριστερά εντός εξουσίας με δημοκρατία, διαφορετική εκείνη των σταλινικών δικτατοριών.
Συχνά, βέβαια, κλεινόμαστε στον μικρόκοσμό μας και χάνουμε τη μεγάλη εικόνα. Στο σήμερα που αναφερόμαστε, έχει συγκροτηθεί μια παγκόσμια δύναμη που ελέγχει τον πλούτο, τις νέες τεχνολογίες, την τεχνητή νοημοσύνη, τις επικοινωνιακές δικτυώσεις και την ηγεσία των ΗΠΑ, η οποία είναι από θέση αρχής, και διακηρυκτικά, αντιδημοκρατική, αντιεξισωτική και αντισυμπεριληπτική. Πόσο μας απασχολεί η ολιγαρχία της Σίλικον Βάλεϊ, τι λένε, ποια είναι η ιδεολογία τους, ποιον κόσμο θέλουν, τι μπορούν; Πότε σχολιάσαμε τη βασική θέση του Πίτερ Τιλ ότι «ελευθερία και δημοκρατία είναι έννοιες ασυμβίβαστες» και το συμπέρασμά του ότι για να εξασφαλιστεί η ελευθερία πρέπει να περιοριστεί η δημοκρατία στο σχήμα των κήπων και στη χρήση πλαστικών στα πικνίκ; Πόσο απασχολεί η θεωρία του Σκοτεινού Διαφωτισμού (Dark Enlightenment), που ανατρέπει όλη την πολιτική ιστορία της νεωτερικότητας; Ούτε μας απασχολούν οι δεσμοί τους με την ευρωπαϊκή ακροδεξιά.
Κι αν κοιτάξουμε στον κόσμο εκτός Δύσης; Δεν θα ανακαλύψουμε ούτε εκεί δυνάμει συμμάχους της αριστεράς, όπως λ.χ. θεωρήθηκε το Κίνημα των Αδεσμεύτων στο Μπαντούγκ το 1955, ή τα αντιαποικιακά κινήματα που εμπνέονταν από τον Φανόν, τον Χο Τσι Μινχ ή τον Στιβ Μπίκο. Συνεχίζουν όμως κι εκεί να υπάρχουν και να αγωνίζονται οι παρίες και οι αποσυνάγωγοι, το νέο βιομηχανικό προλεταριάτο των παιδιών και των γυναικών που φτιάχνουν τα ρούχα που φοράμε και τα κινητά που χρησιμοποιούμε. Ποια επικοινωνία όμως μπορεί να έχουν εκείνα τα κινήματα με τα δικά μας, τα ευρωπαϊκά;
Η αριστερά πράγματι μοιάζει με χρυσαλλίδα, σε τόπο και χρόνο. Και αν κάτι τη διαφοροποιεί και της χαρίζει λόγο και τρόπο ύπαρξης, είναι ότι είναι με τους εκάστοτε και κατά τόπους φτωχούς και τους αποσυνάγωγους.
Υπάρχει και μια τρίτη παράμετρος. Η αριστερά είναι με τα κοινά αγαθά. Η δεξιά τα ιδιοποιείται. Κοινά αγαθά είναι το νερό, ο αέρας, τα δάση, η παιδεία, ο πολιτισμός, οι ωκεανοί, οι πόλοι, το εγγύς Διάστημα που περιβάλλει τη γη, και άλλα ακόμη, δύσκολο να οριστούν αλλά εξίσου ζωτικά, όπως η εξέλιξη της βιολογίας και η τεχνητή νοημοσύνη.
«Φτωχοί, αποσυνάγωγοι και κοινά αγαθά»: το τρίπτυχο της αριστεράς.
Κωνσταντίνος Σαραβάκος, υποψήφιος διδάκτωρ Πολιτικής Επιστήμης, ΠΑΜΑΚ, και επικεφαλής ερευνών ΚΕΦΙΜ
Η επανατοποθέτηση του παραδοσιακού άξονα
Η μεταπολεμική Ευρώπη οργανώθηκε γύρω από μια πολιτική σύγκρουση στο οικονομικό πεδίο, όπου οι μισθοί, το κοινωνικό κράτος και η αναδιανομή του πλούτου διαμόρφωσαν τον παραδοσιακό άξονα αριστεράς - δεξιάς. Μετά την πρώτη εικοσαετία, με τη σοσιαλδημοκρατική συναίνεση των πρώτων μεταπολεμικών δεκαετιών, η οποία οδήγησε σε υψηλά επίπεδα ανάπτυξης και ευημερίας, δημιουργήθηκαν οι προϋποθέσεις για την ανάδειξη νέων κοινωνικών αιτημάτων. Μετά το 1968 και ιδιαίτερα μετά το 1989, το πολιτικό ενδιαφέρον μεταφέρθηκε στα μεταϋλιστικά ζητήματα, ενώ η σύγκλιση των κομμάτων προς το κέντρο αποδυνάμωσε σταδιακά τις παραδοσιακές ιδεολογικές διαχωριστικές γραμμές.
Ο Χανσπίτερ Κρίζι και οι συνεργάτες του υποστήριξαν ότι η παγκοσμιοποίηση διαμόρφωσε μια νέα κοινωνική διαίρεση μεταξύ νικητών και ηττημένων. Οι πρώτοι ωφελούνται από την οικονομική και πολιτική ολοκλήρωση, ενώ οι δεύτεροι αναζητούν προστασία μέσω της ενίσχυσης των εθνικών συνόρων και του προστατευτισμού. Η νέα αυτή διαίρεση δεν αντικατέστησε τον παραδοσιακό άξονα αριστεράς - δεξιάς αλλά τον αναδιάταξε. Οι Liesbet Hooghe και Gary Marks περιγράφουν μια νέα διαιρετική τομή ανάμεσα στους υποστηρικτές των ανοιχτών κοινωνιών και της πολυπολιτισμικότητας και σε όσους προτάσσουν την εθνική κοινότητα και τις παραδοσιακές αξίες, η οποία αποτυπώνεται στον άξονα GAL (Green, Alternative, Liberal) και TAN (Traditional, Authoritarian, Nationalist), με τους πτυχιούχους να υπερεκπροσωπούνται στα κόμματα GAL, ενώ οι λιγότερο μορφωμένοι στα κόμματα TAN. Αντίθετα, τα παραδοσιακά κεντροαριστερά και κεντροδεξιά κόμματα εμφανίζουν πλέον κοινωνικά ανομοιογενή εκλογική βάση.
Στην Ελλάδα, η κόπωση του δικομματισμού (τέλη ’90s) και η ιδεολογική σύγκλιση ΠΑΣΟΚ και ΝΔ προς το κέντρο (’00s) αποδυνάμωσαν ακόμη περισσότερο τις παραδοσιακές ιδεολογικές περιχαρακώσεις, ενώ η οικονομική κρίση επιβεβαίωσε την κατάρρευση αυτού του σχήματος, πολιτικά. Ο βραχύβιος συνασπισμός σοσιαλδημοκρατών, δεξιών και ακροδεξιών στην κυβέρνηση Παπαδήμου αλλά κυρίως η μετέπειτα ανθεκτική «ανίερη συμμαχία» αριστερών και δεξιών λαϊκιστών επιβεβαίωσαν αυτό που τεκμηρίωσαν οι Hutter, Kriesi και Vidal: ενώ στη Βορειοδυτική Ευρώπη η πολιτική αναδιάρθρωση οργανώθηκε κυρίως γύρω από τον πολιτισμικό άξονα, στον ευρωπαϊκό Νότο οι πολιτικές λιτότητας προσέδωσαν έντονο οικονομικό περιεχόμενο, ωστόσο εκτός παραδοσιακού άξονα. Και στις δύο περιπτώσεις, όμως, ο λαϊκισμός κατάφερε να διεισδύσει στο κοινωνικό και να εδραιωθεί στο πολιτικό επίπεδο, ακριβώς γιατί διέθετε τα εργαλεία για να αναμετρηθεί τόσο με έννοιες οικονομικές όσο και πολιτικές. Είτε είναι οι μετανάστες και τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα είτε οι Βρυξέλλες και οι τράπεζες, η διχοτόμηση μπορούσε να πατήσει πάνω στα κουρασμένα από φόβο ένστικτα και να κληρονομήσει έναν θεσμικό λαϊκισμό.
Ο παραδοσιακός άξονας, λοιπόν, παρέμεινε χρήσιμος αναλυτικά, αν και όχι με την αρχική του νοηματοδότηση, καθώς η αυτοτοποθέτηση των ψηφοφόρων επηρεάζεται πλέον περισσότερο από ζητήματα μετανάστευσης παρά αναδιανομής, σύμφωνα με τη μελέτη των De Vries, Hakhverdian & Lancee. Σήμερα, όμως, τουλάχιστον στο εσωτερικό της αριστεράς, ενισχύεται η κριτική σύμφωνα με την οποία η κυριαρχία των μεταϋλιστικών ζητημάτων και των πολιτικών ταυτότητας συνοδεύτηκε από την εγκατάλειψη των παραδοσιακών οικονομικών θέσεων της αριστεράς, σε μια περίοδο έντονης οικονομικής ανασφάλειας. Εάν αυτή η τάση επικρατήσει, δεν αποκλείεται να επηρεάσει συνολικά τον πολιτικό ανταγωνισμό, οδηγώντας και τη δεξιά σε μια αντίστοιχη επανατοποθέτηση. Σε μια τέτοια εξέλιξη, ο άξονας αριστερά - δεξιά ενδέχεται σύντομα να ανακτήσει τον οικονομικό του πυρήνα, επαναφέροντας στο επίκεντρο της πολιτικής αντιπαράθεσης τις συγκρούσεις γύρω από το κράτος, την αγορά και την αναδιανομή.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου