Ορισμένες φορές, η επαφή με τη γραφή του παρελθόντος δεν συνιστά μια νοσταλγική επίσκεψη στο χθες, αλλά μια απότομη προσγείωση στο σήμερα. Είναι εντυπωσιακό πώς αναλύσεις που αποτυπώθηκαν στο χαρτί πριν από τόσα χρόνια, κατορθώνουν να ερμηνεύσουν τις σύγχρονες κοινωνικές συμπεριφορές με μια σχεδόν «προφητική» διαύγεια. Αυτήν ακριβώς την αίσθηση προκαλεί ένα δοκίμιο του 1941 σχετικά με το φαινόμενο της «βλακείας», το οποίο ανασύρθηκε από το αρχείο της Εφημερίδος των Ελλήνων Νομικών.
Υπάρχουν στιγμές που η ανάγνωση παλαιών κειμένων δεν λειτουργεί ως επιστροφή στο παρελθόν, αλλά ως βίαιη επαναφορά στο παρόν, καθώς ιδέες διατυπωμένες πριν από δεκαετίες μοιάζουν να περιγράφουν με εντυπωσιακή ακρίβεια σύγχρονες καταστάσεις και συλλογικές συμπεριφορές, και αυτό ακριβώς συμβαίνει με τα δοκίμια του 1941 για τη «βλακεία», τα οποία δεν περιορίζονται σε μια απλή ηθική αποτίμηση ενός ανθρώπινου ελαττώματος, αλλά επιχειρούν μια συστηματική, σχεδόν επιστημονική ανάλυση ενός φαινομένου που διαπερνά την κοινωνία, επηρεάζει θεσμούς και, τελικά, καθορίζει εξελίξεις.
Η επιστημονική προσέγγιση ενός «δεινού» ζητήματος
Η εισαγωγή του κειμένου είναι χαρακτηριστική της σοβαρότητας με την οποία προσεγγίζεται το θέμα, καθώς διατυπώνεται χωρίς καμία διάθεση ελαφρότητας η διαπίστωση ότι «δεινόν το θέμα, δυσχερές το ζήτημα και δεινοτάτη επομένως η περιπέτεια της ερεύνης», μια φράση που λειτουργεί όχι μόνο ως προειδοποίηση για τον αναγνώστη, αλλά και ως δήλωση πρόθεσης ότι η ανάλυση που ακολουθεί δεν θα κινηθεί σε επιφανειακά επίπεδα, αλλά θα επιχειρήσει να διεισδύσει σε ένα πεδίο όπου η καθημερινή εμπειρία συναντά την επιστημονική ερμηνεία.
Και πράγματι, το κείμενο απομακρύνεται γρήγορα από την κοινή αντίληψη που ταυτίζει τη βλακεία με την απλή έλλειψη γνώσεων και προχωρά σε μια πιο σύνθετη προσέγγιση, επισημαίνοντας ότι «ούτως η βλακεία κατέστη αντικείμενον μελέτης της ψυχολογίας και της κοινωνιολογίας», αποδίδοντας δηλαδή στο φαινόμενο αυτό μια θέση ανάμεσα στα αντικείμενα που απασχολούν τις επιστήμες της ανθρώπινης συμπεριφοράς, κάτι που από μόνο του αρκεί για να δείξει ότι δεν πρόκειται για ένα περιθωριακό ή αδιάφορο χαρακτηριστικό, αλλά για έναν παράγοντα με ευρύτερη σημασία.
Η επικινδυνότητα της απουσίας κριτικής σκέψης
Η ουσία της ανάλυσης αποκαλύπτεται σε μια από τις πιο κρίσιμες διατυπώσεις του κειμένου, όπου αναφέρεται ότι «ο βλάξ δεν είναι απλώς ο αμαθής, αλλά παρουσιάζει ιδιότυπον τρόπον αντιλήψεως και κρίσεως», μια διαπίστωση που μετατοπίζει πλήρως το βάρος της έννοιας από το επίπεδο της γνώσης στο επίπεδο της κρίσης, υποδεικνύοντας ότι το πρόβλημα δεν έγκειται στην άγνοια αυτή καθαυτή, αλλά στον τρόπο με τον οποίο το άτομο επεξεργάζεται, ερμηνεύει και τελικά χρησιμοποιεί τις πληροφορίες που διαθέτει, γεγονός που καθιστά τη βλακεία πολύ πιο σύνθετη και δυνητικά πιο επικίνδυνη.
Από τη στιγμή που η βλακεία ορίζεται ως τρόπος σκέψης και όχι απλώς ως έλλειψη γνώσεων, η ανάλυση επεκτείνεται αναπόφευκτα στο συλλογικό επίπεδο, όπου το φαινόμενο αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία, καθώς, όπως σημειώνεται, «εις την κοινωνίαν παρατηρείται η ύπαρξις μεγάλου αριθμού βλακών», μια φράση που, αν και διατυπώνεται με ουδέτερο επιστημονικό ύφος, φέρει μέσα της μια σαφή προειδοποίηση για τις συνέπειες που μπορεί να έχει η μαζικότητα ενός τέτοιου χαρακτηριστικού.
Η προειδοποίηση αυτή γίνεται ακόμη πιο έντονη όταν το κείμενο προχωρά στη διαπίστωση ότι «η δράσις των βλακών έχει σοβαράς συνεπείας εις την κοινωνικήν ζωήν», επισημαίνοντας ότι οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στο επίπεδο της ατομικής συμπεριφοράς, αλλά επεκτείνονται στη συλλογική λειτουργία της κοινωνίας, επηρεάζοντας αποφάσεις, διαμορφώνοντας τάσεις και, σε ορισμένες περιπτώσεις, καθορίζοντας την πορεία ολόκληρων κοινωνικών συνόλων.
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο της ανάλυσης, ωστόσο, εντοπίζεται στην προσπάθεια να προσδιοριστεί η φύση της επικινδυνότητας που συνδέεται με τη βλακεία, καθώς το κείμενο υπογραμμίζει ότι «ο βλάξ δύναται να καταστεί επικίνδυνος… διότι στερείται κριτικής ικανότητος», αναδεικνύοντας το γεγονός ότι η απουσία κριτικής σκέψης δεν οδηγεί απλώς σε λανθασμένες επιλογές, αλλά μπορεί να δημιουργήσει καταστάσεις όπου οι συνέπειες των πράξεων δεν γίνονται αντιληπτές ούτε εκ των προτέρων ούτε εκ των υστέρων, γεγονός που καθιστά το φαινόμενο ιδιαίτερα δύσκολο να αντιμετωπιστεί.
Η ανάλυση κορυφώνεται σε ένα σημείο που προκαλεί έντονο προβληματισμό, καθώς διατυπώνεται η θέση ότι «ο βλάξ δεν είναι κατ’ ανάγκην κακός, αλλά είναι δυνατόν να προκαλέσει περισσότερον κακόν», μια φράση που ανατρέπει τη συνήθη ιεράρχηση των κινδύνων, υποδεικνύοντας ότι η έλλειψη κατανόησης και επίγνωσης μπορεί να οδηγήσει σε αποτελέσματα εξίσου ή και περισσότερο επιζήμια από εκείνα που προκύπτουν από συνειδητή κακοβουλία, ακριβώς επειδή δεν υπάρχουν τα εσωτερικά όρια που θέτει η συνείδηση.
Διαχρονικά συμπεράσματα
Η συλλογική διάσταση του φαινομένου αποτυπώνεται με ιδιαίτερη ένταση στη διαπίστωση ότι «η κοινωνία συχνά επηρεάζεται υπό βλακών, οίτινες δρουν άνευ συνειδήσεως των συνεπειών», μια φράση που αποκτά σχεδόν διαχρονικό χαρακτήρα, καθώς περιγράφει έναν μηχανισμό που μπορεί να εμφανιστεί σε κάθε εποχή και σε κάθε κοινωνικό πλαίσιο, ανεξαρτήτως των επιπέδων εκπαίδευσης ή τεχνολογικής ανάπτυξης.
Η αξία των κειμένων αυτών δεν έγκειται μόνο στο περιεχόμενό τους, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο αναγκάζουν τον αναγνώστη να μετατοπίσει την οπτική του, να δει τη βλακεία όχι ως ατομική αδυναμία που αφορά «τους άλλους», αλλά ως έναν παράγοντα που μπορεί να επηρεάσει συλλογικά τη λειτουργία της κοινωνίας, να διαπεράσει θεσμούς και να διαμορφώσει πραγματικότητες, χωρίς πάντα να γίνεται αντιληπτός.
Σε έναν κόσμο όπου η πρόσβαση στην πληροφορία είναι σχεδόν απεριόριστη, αλλά η ικανότητα επεξεργασίας της δεν είναι δεδομένη, τα ερωτήματα που θέτουν αυτά τα κείμενα αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς δεν αφορούν μόνο το ποιος γνωρίζει περισσότερα, αλλά το ποιος μπορεί να κατανοήσει, να κρίνει και να σταθμίσει τις συνέπειες των επιλογών του, τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο.
Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη συμβολή αυτών των παλαιών στοχασμών να είναι ότι μετατρέπουν μια έννοια που χρησιμοποιείται συχνά επιπόλαια σε αντικείμενο σοβαρής σκέψης, υπενθυμίζοντας ότι η έλλειψη κρίσης δεν είναι απλώς ένα προσωπικό μειονέκτημα, αλλά ένας παράγοντας που μπορεί να επηρεάσει καθοριστικά την πορεία μιας κοινωνίας, και ότι η αναγνώριση αυτής της πραγματικότητας αποτελεί το πρώτο βήμα για την αντιμετώπισή της.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου