Ρύπανση, τοξικά κατάλοιπα και κλιματικές επιπτώσεις: όσα αφήνουν πίσω τους οι πόλεμοι ακόμα και όταν τελειώνουν.
 |
| Η ζημιά στη φύση δεν σταματά απαραίτητα μετά το τέλος των συγκρούσεων, οι οποίες αφήνουν πίσω τους κατεστραμμένες πόλεις και συχνά μη αναστρέψιμες πληγές στο περιβάλλον. Εικονογράφηση: Ατελιέ / LIFO |
Οι πολεμικές επιθέσεις αφήνουν πίσω τους όχι μόνο ανθρώπινες και οικονομικές απώλειες αλλά και εκτεταμένες περιβαλλοντικές βλάβες. Από την ατμοσφαιρική ρύπανση και την καταστροφή οικοσυστημάτων έως τη μακροχρόνια επιβάρυνση του εδάφους και των υδάτων, οι επιπτώσεις του πολέμου εκτείνονται πολύ πέρα από τους στόχους και τα πεδία των μαχών.
Αναμφισβήτητα η μεγαλύτερη καταστροφή που προκαλούν οι πόλεμοι είναι η απώλεια των ανθρώπινων ζωών, παρότι τελευταία προβάλλονται εξίσου, αν όχι περισσότερο, οι οικονομικές συνέπειές τους. Εκείνο που αναδεικνύεται ελάχιστα όμως είναι οι επιπτώσεις που έχουν στο περιβάλλον, σαν να πρόκειται για κάποιες ασήμαντες «παράπλευρες απώλειες», ενώ είναι σοβαρές και μακροχρόνιες. Πολλές φορές οι καταστροφικές συνέπειες στο περιβάλλον είναι λιγότερο ορατές στην αρχή, αλλά μπορεί να διαρκέσουν πολλές δεκαετίες και να απειλήσουν την υγεία και τη ζωή των ανθρώπων.
Η ζημιά στη φύση δεν σταματά απαραίτητα μετά το τέλος των συγκρούσεων, οι οποίες αφήνουν πίσω τους κατεστραμμένες πόλεις και συχνά μη αναστρέψιμες πληγές στο περιβάλλον. Από την καταστροφή οικοσυστημάτων και τη δραστική μείωση της βιοποικιλότητας μέχρι τη ρύπανση του εδάφους, του νερού και της ατμόσφαιρας από τοξικές ουσίες και εκρήξεις, οι επιπτώσεις είναι πολυεπίπεδες και μακροχρόνιες.
Οι πόλεμοι δεν καταστρέφουν μόνο τοπικά το περιβάλλον αλλά επιταχύνουν και την παγκόσμια κλιματική κρίση με διάφορους τρόπους.
Η διάλυση βασικών υποδομών, η χρήση επικίνδυνων χημικών και η παραμονή ναρκών και εκρηκτικών καταλοίπων επιδεινώνουν περαιτέρω την κατάσταση, καθιστώντας ολόκληρες περιοχές ακατάλληλες για την ανθρώπινη ζωή και την παραγωγή. Σε αυτό το πλαίσιο, η περιβαλλοντική διάσταση του πολέμου αναδεικνύεται ως μια κρίσιμη αλλά συχνά υποτιμημένη πτυχή των σύγχρονων πολεμικών συγκρούσεων.
Παραμονή ρύπων και μακροχρόνια επιβάρυνση εδάφους και υδάτων
«Η Τεχεράνη είναι από τις πιο ρυπασμένες πόλεις», λέει ο καθηγητής Νίκος Μιχαλόπουλος, χημικός ατμόσφαιρας και διευθυντής του Ινστιτούτου Περιβάλλοντος και Βιώσιμης Ανάπτυξης, ο οποίος τυχαίνει να έχει κάποια κοινά πρότζεκτ με Ιρανούς επιστήμονες, αλλά αυτή την περίοδο δεν μπορεί να επικοινωνήσει μαζί τους, καθώς οι επικοινωνίες στο Ιράν δεν λειτουργούν.
«Έχει επιβαρυνθεί περαιτέρω η ατμόσφαιρα και το περιβάλλον στο Ιράν, λόγω της επίθεσης που δέχεται;» τον ρωτάμε. «Καταρχάς, από τη στιγμή που έχουμε οποιεσδήποτε τέτοιες καύσεις, δηλαδή από μια έκρηξη γίνεται αμέσως μια φωτιά, οι υψηλές θερμοκρασίες που αναπτύσσονται, οι οποίες έχουν ως αποτέλεσμα ανεξέλεγκτες καύσεις, μπορεί να παράγουν στην ατμόσφαιρα οτιδήποτε μπορείτε να φανταστείτε», απαντάει.
«Οι υψηλές θερμοκρασίες παράγουν ενώσεις οι οποίες είναι ιδιαίτερα τοξικές – και οι πολυαρωματικοί υδρογονάνθρακες και οι διοξίνες, οι οποίες είναι φυσικά ιδιαίτερα επικίνδυνες για τον άνθρωπο. Τα διυλιστήρια τα οποία φλέγονται, οι εγκαταστάσεις οι οποίες καίγονται από τις βόμβες, ό,τι προκαλείται από τα υλικά τα οποία απελευθερώνονται από τις εκρήξεις, όλα αυτά προκαλούν πολύ σοβαρή επιβάρυνση στην ατμόσφαιρα. Οι πιο πολλές ενώσεις στη ζωή μας, για να το πω όσο πιο απλά γίνεται, είναι οργανικές ενώσεις. Ένα από τα κύρια προϊόντα που παράγει η καύση οργανικών ενώσεων είναι το διοξείδιο του άνθρακα. Συν μία σειρά από άλλα που ανέφερα, όπως διοξίνες και πολυαρωματικούς υδρογονάνθρακες, που είναι ιδιαίτερα τοξικά. Άρα, το πρώτο πράγμα που γίνεται είναι ότι εκπέμπονται τεράστιες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα. Έχουμε ήδη ένα μεγάλο θέμα λόγω κλιματικής αλλαγής και με τους πολέμους εκπέμπονται ακόμα μεγαλύτερες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα. Αλλά το πιο επιβαρυντικό είναι αυτές οι ενώσεις, οι οποίες θεωρούνται ιδιαίτερα τοξικές και εκπέμπονται από καύσεις και ιδίως από τις υψηλές θερμοκρασίες που αναπτύσσονται. Ό,τι υλικό έχουν μέσα τους οι βόμβες, από τη στιγμή που γίνεται μια πρόσκρουση και έκρηξη, απελευθερώνεται στην ατμόσφαιρα».
Οι πόλεμοι ως παράγοντας της κλιματικής κρίσης
Στον Πόλεμο του Κόλπου, οι φωτιές σε πετρελαιοπηγές είχαν προκαλέσει τεράστια ατμοσφαιρική και θαλάσσια ρύπανση. Σε σημερινούς πολέμους, όπως αυτός στην Ουκρανία, έχουν καταγραφεί ζημιές σε δάση, υδάτινους πόρους και ενεργειακές υποδομές.
Οι πόλεμοι, όμως, δεν καταστρέφουν μόνο τοπικά το περιβάλλον αλλά επιταχύνουν και την παγκόσμια κλιματική κρίση με διάφορους τρόπους. Τα άρματα μάχης, τα μαχητικά αεροσκάφη και τα πολεμικά πλοία καταναλώνουν τεράστιες ποσότητες ορυκτών καυσίμων, καθιστώντας τους στρατούς έναν από τους μεγαλύτερους αλλά υποκαταγεγραμμένους ρυπαντές παγκοσμίως, με εκπομπές που φτάνουν συνολικά το 5-6% των παγκόσμιων ρύπων. Είναι ενδεικτικό ότι μόνο ο αμερικανικός στρατός εκτιμάται ότι εκπέμπει 50-60 εκατομμύρια τόνους διοξειδίου του άνθρακα ετησίως, περισσότερους από ολόκληρα κράτη.
Την ίδια στιγμή, οι πολεμικές συγκρούσεις προκαλούν εκτεταμένες πυρκαγιές και αποψιλώσεις δασών. Τα δάση απορροφούν διοξείδιο του άνθρακα και όταν αυτά καταστρέφονται όχι μόνο χάνεται αυτή η απορρόφηση αλλά απελευθερώνεται περισσότερο διοξείδιο και έτσι ενισχύεται η κλιματική αλλαγή. Οι πόλεμοι δεν είναι, βεβαίως, η κύρια αιτία της, αλλά συμβάλλουν στην κλιματική κρίση και την κάνουν πιο δύσκολη να αντιμετωπιστεί.
Ένα γνωστό ιστορικό παράδειγμα είναι οι πυρκαγιές σε πετρελαιοπηγές του Κουβέιτ, κατά τη διάρκεια του Πολέμου στον Κόλπο, όπου καίγονταν περίπου 5-6 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου την ημέρα, προκαλώντας τεράστια ατμοσφαιρική ρύπανση.
Από τους σύγχρονους πολέμους, στα πρώτα δύο χρόνια του ρωσο-ουκρανικού πολέμου θεωρείται ότι οι εκπομπές ήταν πάνω από 150 εκατομμύρια τόνους διοξειδίου του άνθρακα. Σύμφωνα με την περιβαλλοντική πλατφόρμα Earth.org, ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει εξελιχθεί στη μεγαλύτερη πηγή ετήσιων εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα της χώρας. Άλλες μελέτες ανεβάζουν το σύνολο ακόμη και πάνω από 300 εκατομμύρια τόνους διοξειδίου του άνθρακα από την αρχή του πολέμου μέχρι σήμερα.
Άλλη έκθεση που είχε παρουσιαστεί σε ρεπορτάζ της βρετανικής εφημερίδας «The Guardian» ανέφερε ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία επιταχύνει την παγκόσμια κλιματική κρίση και έχει ήδη προκαλέσει τεράστιες εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου. Υποστήριζε επίσης ότι η ανοικοδόμηση της Ουκρανίας θα έχει τεράστιο ανθρακικό κόστος, καθώς απαιτείται πολύ τσιμέντο, χάλυβας και ενέργεια, ενώ επισήμαινε ότι οι εκπομπές από πολέμους συνήθως δεν καταγράφονται πλήρως, με συνέπεια το πρόβλημα να είναι υποτιμημένο. Πάντως, σύμφωνα με την ουκρανική κυβέρνηση, περισσότερα από 10 εκατομμύρια στρέμματα καλλιεργούμενης γης και δασών κάηκαν τα πρώτα δύο χρόνια του πολέμου και εκατοντάδες υποδομές πετρελαίου και φυσικού αερίου ανατινάχθηκαν.
Σε πρόσφατο άρθρο του επιστημονικού ιστότοπου Live Science αναφέρεται ότι το τσιμέντο και ο χάλυβας έχουν πολύ υψηλό ανθρακικό αποτύπωμα, άρα η μαζική καταστροφή πόλεων μεταφράζεται σε τεράστια περιβαλλοντική και κλιματική ζημιά.
Καταστροφές οικοσυστημάτων και τοξική ρύπανση
Στις άμεσες καταστροφές από τις πολεμικές συγκρούσεις, εκτός από τις εκρήξεις και τις πυρκαγιές σε βιομηχανικές εγκαταστάσεις και διυλιστήρια, είναι και η χρήση τοξικών ουσιών, όπως χημικά όπλα και βαρέα μέταλλα από πυρομαχικά, που δηλητηριάζουν τον υδροφόρο ορίζοντα.
Επίσης, στην καταστροφή υποδομών συμπεριλαμβάνονται και μονάδες επεξεργασίας λυμάτων και δίκτυα ύδρευσης, πράγμα που οδηγεί σε εξάπλωση ασθενειών, ενώ οι νάρκες και τα βλήματα που δεν έχουν εκραγεί μετατρέπουν εύφορες εκτάσεις σε άγονες για πολλά χρόνια. Η μόλυνση από βαρέα μέταλλα παραμένει για δεκαετίες στο έδαφος και έχει επιπτώσεις στη γεωργία και την ασφάλεια των τροφίμων.
Η καταγραφή των περιβαλλοντικών επιπτώσεων
Η οργάνωση Conflict and Environment Observatory (CEOBS) επιχειρεί εδώ και λίγο καιρό μια καταγραφή των περιβαλλοντικών προβλημάτων που προκύπτουν από την επιχείρηση Epic Fury στο Ιράν, στο Ισραήλ και στα κράτη του Κόλπου, καθώς έχει εντοπίσει πολλά περιστατικά ρύπανσης που θέτουν τους ανθρώπους και τα οικοσυστήματα σε κίνδυνο τόσο άμεσης όσο και μακροπρόθεσμης βλάβης. Το CEOBS (Παρατηρητήριο για τις Συγκρούσεις και το Περιβάλλον) είναι μια βρετανική μη κυβερνητική οργάνωση που ιδρύθηκε το 2018 και ο κύριος στόχος της είναι να αναδεικνύει το περιβάλλον ως σιωπηλό θύμα των πολεμικών συγκρούσεων.
Χρησιμοποιεί μέσα όπως δορυφορικές εικόνες και δεδομένα για να εντοπίζει περιβαλλοντικές καταστροφές σε εμπόλεμες ζώνες (π.χ. διαρροές πετρελαίου από βομβαρδισμούς, καταστροφή υδροφόρων οριζόντων, τοξικά κατάλοιπα κ.ά. ). Αναλύει πώς οι καταστροφές αυτές επηρεάζουν την υγεία των τοπικών πληθυσμών και τη βιοποικιλότητα, τόσο άμεσα όσο και μακροπρόθεσμα. Το CEOBS υποστηρίζει ότι η καταστροφή του περιβάλλοντος είναι ανθρωπιστικό ζήτημα, καθώς ένας μολυσμένος τόπος καθιστά τη ζωή αδύνατη ακόμη και μετά την κατάπαυση του πυρός, αν π.χ. είναι δηλητηριασμένο το νερό ή το έδαφος. Έως τις 10 Μαρτίου 2026, είχε εντοπίσει πάνω από 300 περιστατικά σε στρατιωτικούς στόχους αλλά, καθώς ο πόλεμος εξελίσσεται, παρατηρεί περισσότερες επιθέσεις σε μη στρατιωτικές υποδομές και υποδομές διπλής χρήσης.
«Τα περισσότερα πλήγματα από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ κατά την αρχική φάση της επιχείρησης "Epic Fury" είχαν ως στόχο βάσεις πυραύλων, αεροδρόμια, ναυτικές εγκαταστάσεις και σκάφη, αποθήκες όπλων και χώρους στρατιωτικής παραγωγής σε όλο το Ιράν», αναφέρει η οργάνωση. «Το Ιράν απάντησε πλήττοντας αμερικανικές αεροπορικές και ναυτικές βάσεις στο Κουβέιτ, το Κατάρ, το Μπαχρέιν και τα ΗΑΕ. Το Ισραήλ έχει επίσης πραγματοποιήσει δεκάδες πλήγματα στον Λίβανο σε εικαζόμενες αποθήκες όπλων και σημεία εκτόξευσης. Όπως δείχνουν οι πρόσφατες επιθέσεις σε εγκαταστάσεις αποθήκευσης πετρελαίου και διυλιστήρια, αναμένουμε ότι οι πολιτικές υποδομές και οι υποδομές διπλής χρήσης θα αποτελέσουν όλο και περισσότερο το επίκεντρο των επιθέσεων μετά από αυτή την αρχική φάση του πολέμου».
Σύμφωνα με το CEOBS, «η Τεχεράνη αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς οι στρατιωτικές υποδομές του Ιράν είναι συνυφασμένες με αστικές περιοχές. Έχουμε δει πολυάριθμα κτίρια στην πόλη που σχετίζονται με τον στρατό να βομβαρδίζονται ή να στοχοποιούνται από πυραύλους. Η πολεοδομική διάταξη και η γεωγραφία της Τεχεράνης επηρεάζουν σημαντικά την κινητικότητα των αερίων ρύπων. Η πόλη των 10 εκατομμυρίων κατοίκων περιβάλλεται από την οροσειρά Αλμπόρζ, η οποία συχνά παγιδεύει το νέφος και τη ρύπανση εντός της πόλης. Τα πολυώροφα κτίρια εμποδίζουν επίσης τη ροή του ανέμου, μειώνοντας τη διασπορά των ρύπων της σύγκρουσης και επιδεινώνοντας την ποιότητα του αέρα».
Κίνδυνοι από στρατιωτικές υποδομές και όπλα
Οι κατεστραμμένες εγκαταστάσεις πυραύλων αποτελούν μια ιδιαίτερη πηγή ανησυχίας. Το Ιράν χρησιμοποιεί βαλλιστικούς πυραύλους τόσο στερεών όσο και υγρών καυσίμων, και ορισμένα υγρά προωθητικά –όπως η ασύμμετρη διμεθυλυδραζίνη και το ανασταλμένο ερυθρό καπνίζον νιτρικό οξύ (IRFNA) που χρησιμοποιούνται σε συστήματα τύπου SCUD– είναι εξαιρετικά τοξικά και έχουν παρουσιάσει σοβαρές προκλήσεις διαχείρισης και απόρριψης σε άλλα πλαίσια συγκρούσεων. Οι αποθήκες συμβατικών όπλων ενέχουν επίσης περιβαλλοντικούς κινδύνους όταν δέχονται επίθεση. Η ατελής καταστροφή πυρομαχικών μπορεί να αφήσει περιοχές μολυσμένες με βαρέα μέταλλα, προωθητικά και εκρηκτικά, πολλά από τα οποία είναι τοξικά, ενώ οι πυρκαγιές μπορούν να δημιουργήσουν διοξίνες, φουράνια και να απελευθερώσουν αιωρούμενα σωματίδια.
Η θαλάσσια ρύπανση στον Περσικό Κόλπο
Η θαλάσσια ρύπανση στον Περσικό Κόλπο αναδεικνύεται μία από τις πιο ανησυχητικές περιβαλλοντικές συνέπειες της αμερικανο-ισραηλινής επίθεσης, σε μια ήδη επιβαρυμένη περιοχή λόγω της έντονης δραστηριότητας που σχετίζεται με τα ορυκτά καύσιμα. Οι στρατιωτικές επιθέσεις και οι βυθίσεις πλοίων, σε συνδυασμό με πλήγματα σε λιμενικές υποδομές, αυξάνουν δραματικά τον κίνδυνο διαρροής καυσίμων και πετρελαιοκηλίδων, απειλώντας ευαίσθητα οικοσυστήματα όπως κοραλλιογενείς ύφαλοι αλλά και οι θαλάσσιες χελώνες. Με τουλάχιστον 12 εμπορικά πλοία να έχουν δεχθεί πλήγματα, ο κίνδυνος ενός μεγάλου περιβαλλοντικού συμβάντος παραμένει πιθανός.
Υποδομές ορυκτής ενέργειας και μονάδες αφαλάτωσης
Οι επιθέσεις σε υποδομές ορυκτής ενέργειας στον Περσικό Κόλπο και στο Ιράν, μια περιοχή που καλύπτει σημαντικό μέρος της παγκόσμιας παραγωγής πετρελαίου και φυσικού αερίου, έχουν μετατρέψει τις ενεργειακές εγκαταστάσεις σε βασικούς στόχους, με σοβαρούς περιβαλλοντικούς κινδύνους από διαρροές, πυρκαγιές και τοξικές εκπομπές.
Στις 7 Μαρτίου, ισραηλινές επιθέσεις σε τέσσερις πετρελαϊκές εγκαταστάσεις στην Τεχεράνη εξέθεσαν τα περίπου 10 εκατομμύρια κατοίκων της πρωτεύουσας του Ιράν σε επικίνδυνα επίπεδα ρύπανσης, καθώς και στο φαινόμενο της «μαύρης βροχής» (η οποία συμβαίνει όταν η αιθάλη από μεγάλες πυρκαγιές πετρελαίου αναμειγνύεται με την υγρασία της ατμόσφαιρας και πέφτει στο έδαφος, μολύνοντας τα πάντα), ενώ αποτέλεσαν μέρος μιας ευρύτερης επιχείρησης με στόχο περίπου 30 εγκαταστάσεις πετρελαίου σε όλο το Ιράν.
Παράλληλα, πλήγματα στο διυλιστήριο Ras Tanurah, τα οποία σημειώθηκαν λίγες μέρες νωρίτερα, και στο λιμάνι Fujairah, που αποδόθηκαν σε ιρανικά drones, προκάλεσαν εκτεταμένα νέφη καπνού με επικίνδυνους ρύπους, όπως αιωρούμενα σωματίδια, οξείδια του αζώτου, διοξείδιο του θείου, μονοξείδιο του άνθρακα και τοξικές οργανικές ενώσεις (PAHs και πιθανές διοξίνες), απειλώντας την υγεία των πληθυσμών. Επιπλέον, επιθέσεις σε ενεργειακές υποδομές, όπως αυτές στη Ras Laffan στο Κατάρ, προκάλεσαν διακοπές ρεύματος που μπορούν να οδηγήσουν σε δευτερογενή βιομηχανική ρύπανση λόγω αποτυχίας των συστημάτων ασφαλείας.
Οι περίπου 450 μονάδες αφαλάτωσης στον Περσικό Κόλπο, που παρέχουν πόσιμο νερό σε σχεδόν 100 εκατομμύρια ανθρώπους, φαίνεται να είναι ιδιαίτερα ευάλωτες υποδομές εν μέσω επιθέσεων, όπως εκείνες που καταγγέλθηκαν από το Ιράν και το Μπαχρέιν και έδειξαν πόσο εύκολα μπορεί να διαταραχθεί η υδροδότηση ολόκληρων περιοχών.
Οι ζημιές σε αυτές τις εγκαταστάσεις ενέχουν περιβαλλοντικούς κινδύνους, λόγω της χρήσης χημικών και της απόρριψης άλμης που ήδη επιβαρύνει τα θαλάσσια οικοσυστήματα, ενώ οι διακοπές ρεύματος μπορούν να επιδεινώσουν τη ρύπανση. Τυχόν στοχοποίησή τους σε μεγαλύτερη κλίμακα θα μπορούσε να οδηγήσει ακόμη και σε εκτοπισμούς πληθυσμών, με αλυσιδωτές συνέπειες για το περιβάλλον, την ώρα που η περιορισμένη ανάδειξη του περιβαλλοντικού κόστους από το Ιράν και η ανάγκη καταγραφής μέσω βάσεων δεδομένων υποδηλώνουν για άλλη μια φορά ότι πολλές από αυτές τις επιπτώσεις ενδέχεται να είναι υποεκτιμημένες.
Περιβαλλοντικές συνέπειες του πολέμου στην Ουκρανία
Οι συνέπειες του πολέμου στην Ουκρανία, σε αντίθεση με άλλες περιπτώσεις, θεωρείται η πιο καλά τεκμηριωμένη περιβαλλοντική κρίση λόγω της τεχνολογίας (δορυφόροι, αισθητήρες, μέσα κοινωνικής δικτύωσης), όπως αναφέρει το Παρατηρητήριο για τις Συγκρούσεις και το Περιβάλλον. Από το 2014, η βιομηχανοποιημένη περιοχή του Ντονμπάς αντιμετωπίζει σοβαρές περιβαλλοντικές απειλές, κυρίως από πλημμυρισμένα ανθρακωρυχεία τα οποία, όταν οι αντλίες διακόπτονται λόγω πολέμου, μολύνουν τον υδροφόρο ορίζοντα με τοξικά και ραδιενεργά νερά. Μετά την πλήρη εισβολή της Ρωσίας το 2022, εκατοντάδες βιομηχανικές, στρατιωτικές, ενεργειακές υποδομές καθώς και υποδομές ύδρευσης και αποχέτευσης, έχουν καταστεί στόχοι. Η καταστροφή εργοστασίων χημικών, λιπασμάτων, αποθηκών καυσίμων και θερμοηλεκτρικών σταθμών κοντά σε κατοικημένες περιοχές εκθέτει άμεσα τους πολίτες σε τοξικές ουσίες, ενώ η ανατίναξη αποθηκών με πυρομαχικά και η δημιουργία συντριμμιών απελευθερώνει βαρέα μέταλλα και αμίαντο. Οι πυρηνικές υποδομές, όπως οι εγκαταστάσεις σε Τσερνόμπιλ και Ζαπορίζια, προσθέτουν σοβαρούς κινδύνους διαρροής ραδιενέργειας, ειδικά λόγω των αναλωμένων καυσίμων.
Οι επιπτώσεις στη Μαύρη Θάλασσα και τη βιοποικιλότητα
Το θαλάσσιο οικοσύστημα της Μαύρης Θάλασσας υφίσταται σοβαρές συνέπειες. Η ηχητική ρύπανση από σονάρ και εκρήξεις έχει προκαλέσει «ακουστικό τραύμα» σε δελφίνια και φώκιες, οδηγώντας τα σε μαζικούς εκβρασμούς και θνησιμότητα που ξεπερνά τους 2.500 θανάτους, ενώ τα υπολείμματα καυσίμων και χημικών από βυθισμένα πλοία δηλητηριάζουν την τροφική αλυσίδα. Οι πληθυσμοί δελφινιών εκτοπίζονται προς τις νότιες ακτές της Γεωργίας και της Τουρκίας, όπου η μεγάλη συγκέντρωσή τους οδηγεί σε αύξηση των θανάτων από λοιμώξεις.
Επιπλέον, η καταστροφή του φράγματος Kakhovka το 2023 απελευθέρωσε τοξικά απόβλητα, λιπάσματα και πετρελαιοειδή, μολύνοντας τις ακτές της Βουλγαρίας και της Ρουμανίας και ωθώντας τους πληθυσμούς των κητωδών σε μεγαλύτερη μετακίνηση.
Η ποιότητα του αέρα και η «μαύρη βροχή» στην Τεχεράνη
Το θέμα της περιβαλλοντικής καταστροφής στο Ιράν ανέλυσαν στη LiFO δύο ερευνητές φυσικοί από το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, η δρ. Άννα Καμπούρη (Post-Doctoral Researcher) και ο Βασίλης Σπυράκος (PhD candidate), οι οποίοι αναφέρουν ότι οι πρόσφατες πυραυλικές επιθέσεις σε αποθήκες πετρελαίου και διυλιστήρια στη Μέση Ανατολή μπορούν να οδηγήσουν σε εκπομπές αερίων ρύπων ιδιαίτερα επιβλαβών για την ανθρώπινη υγεία και τα οικοσυστήματα, προκαλώντας τοπική επιδείνωση της ποιότητας του αέρα και σημαντικό μακροπρόθεσμο περιβαλλοντικό κόστος.
«Μετά τις πυραυλικές επιθέσεις στις αποθήκες πετρελαίου και τα διυλιστήρια της Τεχεράνης στις 7 Μαρτίου, τοξικός καπνός από τις πυρκαγιές κάλυψε την πρωτεύουσα του Ιράν. Οι πυρκαγιές που ακολούθησαν απελευθέρωσαν στην ατμόσφαιρα επικίνδυνους ρύπους για την ανθρώπινη υγεία, προερχόμενους από την καύση βαρέων καυσίμων, όπως οξείδια του αζώτου (NOx), οξείδια του θείου (SO₂), αιωρούμενα σωματίδια (PM), ο μαύρος άνθρακας και σωματίδια αιθάλης (προϊόντα ατελούς καύσης υδρογονανθράκων)».
«Οι υψηλές συγκεντρώσεις αυτών των ρύπων στην ατμόσφαιρα οδήγησαν στην εκδήλωση μιας περιβαλλοντικής κρίσης που χαρακτηρίστηκε από το φαινόμενο της “μαύρης βροχής”. Ο όρος χρησιμοποιείται για να περιγράψει τη βροχόπτωση που περιέχει σημαντικό φορτίο ατμοσφαιρικών ρύπων και μπορεί να προκύψει τόσο από καπνό δασικών πυρκαγιών όσο και από την καύση βαρέων καυσίμων, όπως στην περίπτωση της Τεχεράνης. Η εμφάνιση “μαύρης βροχής” αποτελεί ένδειξη εξαιρετικά υψηλών επιπέδων ατμοσφαιρικής ρύπανσης, με παρουσία σωματιδίων άνθρακα και αιθάλης.
Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών
Επιπλέον, οι μετεωρολογικές συνθήκες στην περιοχή επιδείνωσαν την κατάσταση. Η γεωγραφική θέση της Τεχεράνης, στους πρόποδες της οροσειράς Αλμπόρζ, ευνοεί την εμφάνιση θερμοκρασιακών αναστροφών, ενός φαινομένου κατά το οποίο ένα στρώμα θερμότερου αέρα επικαλύπτει ένα στρώμα ψυχρότερου αέρα κοντά στην επιφάνεια της Γης. Οι συνθήκες αυτές παγιδεύουν τους ρύπους κοντά στο έδαφος και περιορίζουν τη διασπορά τους, οδηγώντας στη συσσώρευσή τους και, τελικά, στην ενσωμάτωσή τους στα υδρομετεωρολογικά φαινόμενα, όπως η βροχή».
Επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία και τα οικοσυστήματα
Η εισπνοή καπνού και η έκθεση σε υψηλές συγκεντρώσεις αερίων ρύπων που προέρχονται από τις πυρκαγιές σε πετρελαϊκές εγκαταστάσεις μπορεί να προκαλέσουν σοβαρά αναπνευστικά και καρδιαγγειακά προβλήματα, ακόμη και σε άτομα χωρίς προϋπάρχοντα νοσήματα, εξηγούν η κ. Άννα Καμπούρη και ο κ. Βασίλης Σπυράκος. «Παράλληλα, οι τοξικές χημικές ενώσεις ενδέχεται να προκαλέσουν ερεθισμούς στα μάτια και το δέρμα, με τη σοβαρότητα των επιπτώσεων να εξαρτάται από τη συγκέντρωση των ρύπων και τη διάρκεια της έκθεσης», αναφέρουν.
«Επιπλέον, η υγρή εναπόθεση ρύπων μέσω της βροχής ενέχει σημαντικούς κινδύνους για τα εδαφικά και υδάτινα συστήματα, με μακροχρόνιες συνέπειες. Τοξικές ουσίες μπορούν να διεισδύσουν στο έδαφος, να μολύνουν γεωργικές εκτάσεις και να μεταφερθούν σε ποτάμια και υπόγεια ύδατα. Αυτό οδηγεί σε περιβαλλοντικές επιπτώσεις όπως η υποβάθμιση της ποιότητας του εδάφους, η επιβάρυνση των υδάτινων πόρων, η πιθανή είσοδος ρύπων στην τροφική αλυσίδα και η διατάραξη της οικολογικής ισορροπίας».
Επιπτώσεις από αέρια πυραύλων
Πόσο μολύνουν την ατμόσφαιρα οι πύραυλοι; «Οι πύραυλοι εκπέμπουν αέρια και σωματίδια που μπορούν να επηρεάσουν ως έναν βαθμό την ατμόσφαιρα. Εκλύουν στην ατμόσφαιρα κυρίως διοξείδιο του άνθρακα, υδρατμούς και οξείδια του αζώτου. Αυτά μπορεί να επηρεάσουν τοπικά την ποιότητα του αέρα ή να επηρεάσουν τα ανώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας (ιδίως αν φτάνουν στη στρατόσφαιρα). Ωστόσο, σε σχέση με άλλες πηγές, όπως οι πυρκαγιές στις πετρελαϊκές εγκαταστάσεις, η συμβολή τους είναι συνήθως πολύ μικρότερη και πιο τοπική ή βραχυχρόνια».
Ο πόλεμος που μένει
Είναι προφανές ότι οι περιβαλλοντικές συνέπειες των πολέμων δεν τελειώνουν με την κατάπαυση του πυρός, ούτε περιορίζονται στα γεωγραφικά όρια των συγκρούσεων. Αντιθέτως, όπως μας εξηγούν οι επιστήμονες, συσσωρεύονται και διαχέονται, επηρεάζοντας την ποιότητα του αέρα, του νερού και του εδάφους, καθώς και την υγεία των ανθρώπων και τη λειτουργία των οικοσυστημάτων για δεκαετίες. Σε πολλές περιπτώσεις, οι επιπτώσεις αυτές παραμένουν αόρατες ή υποεκτιμημένες, ενώ το κόστος αποκατάστασης μετατίθεται στις επόμενες γενιές. Την ίδια στιγμή, η συμβολή των πολεμικών δραστηριοτήτων στην κλιματική κρίση καθιστά ακόμη πιο επιτακτική την ανάγκη για συστηματική καταγραφή και αξιολόγηση των περιβαλλοντικών ζημιών. Η ενσωμάτωση της περιβαλλοντικής διάστασης στην ανάλυση των πολεμικών συγκρούσεων αποτελεί προϋπόθεση για τη διαμόρφωση πολιτικών πρόληψης, αποκατάστασης και διεθνούς λογοδοσίας. Σε έναν κόσμο όπου οι κρίσεις είναι όλο και πιο αλληλένδετες, η ορατότητα του περιβαλλοντικού αποτυπώματος του πολέμου δεν είναι δευτερεύουσας σημασίας αλλά απαραίτητη για την προστασία του πλανήτη.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου