ΟΙ ΔΕΛΦΙΚΕΣ ΓΙΟΡΤΕΣ ΤΟΥ ΣΙΚΕΛΙΑΝΟΥ

ΟΙ ΔΕΛΦΙΚΕΣ ΓΙΟΡΤΕΣ ΤΟΥ ΣΙΚΕΛΙΑΝΟΥ

Του MIXAΛΗ ΤΙΒΕΡΙΟΥ *

H απόρριψη από το υπουργείο Πολιτισμού, ύστερα από σχετική γνωμάτευση του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου, του αιτήματος αθλητικών παραγόντων να παραχωρηθεί το αρχαίο στάδιο της Ολυμπίας για διεξαγωγή αγώνων στίβου είναι μια απόφαση που τιμά τη χώρα μας. Πέρα από το ότι η χρήση του μνημείου θα τραυμάτιζε καίρια τον διαχρονικό συμβολισμό του και με μαθηματική ακρίβεια θα οδηγούσε στην απομυθοποίησή του, θα του επέφερε και ανεπανόρθωτες βλάβες. (Χωρίς ριζικές επεμβάσεις τόσο στο ίδιο το στάδιο όσο και στον περιβάλλοντα χώρο δεν θα ήταν δυνατόν να διεξαχθούν εδώ αγώνες στίβου, αναρωτιέμαι αν οι ενδιαφερόμενοι γνωρίζουν το μνημείο). Ομως δεν θα ασχοληθώ και πάλι με το θέμα αυτό. Δεν μπορώ ωστόσο να μην επισημάνω την επίθεση που δέχονται μετά την παραπάνω απόφαση και σε καθημερινή βάση οι αρχαιολόγοι από συγκεκριμένη πηγή πληροφόρησης (τα «καλά» της... ελεύθερης πληροφόρησης) μόνο και μόνο επειδή τόλμησαν να αντισταθούν στα σχέδια του πατρόνου της.

Κάποιοι από τους υπερασπιστές του αιτήματος για χρήση του αρχαίου σταδίου της Ολυμπίας, προς ενίσχυση των επιχειρημάτων τους, θυμήθηκαν τις δελφικές εορτές που είχε εμπνευστεί και είχε οργανώσει, στο διάστημα του μεσοπολέμου, στους Δελφούς ο Αγγελος Σικελιανός. Θέλησαν δηλαδή να ισχυριστούν ότι η παραχώρηση αρχαίων σταδίων για αθλητικές εκδηλώσεις έχει προηγούμενο, υπονοώντας την παραπάνω περίπτωση του σταδίου των Δελφών. Δεν θα σχολιάσω το αν είναι επιτυχές ή όχι το επιχείρημά τους. Είμαι όμως βέβαιος ότι ο ίδιος ο Σικελιανός, αν μπορούσε να ακούσει την επιχειρηματολογία τους, θα σηκωνόταν...από τον τάφο του. H αναφορά ωστόσο στον Σικελιανό μού δίνει το έναυσμα να ασχοληθώ σήμερα με τις δελφικές γιορτές του, καθώς μάλιστα αυτές διεξάγονταν κατά το μήνα που διατρέχουμε, τον Μάιο.

Ο Σικελιανός είχε οραματιστεί μια παγκόσμια πνευματική κοινωνία με έδρα τους Δελφούς, όπου διανοούμενοι από όλο τον κόσμο και από όλους τους χώρους των επιστημών και των τεχνών θα εργάζονταν για την πνευματική και ψυχική συναδέλφωση των λαών. H αδελφοσύνη, η ευνομία, η ελευθερία, η ανθρωπιά, ο κοσμοπολιτισμός αποτελούσαν βασικά γνωρίσματα της δελφικής ιδέας του φιλόσοφου-ποιητή. Τους Δελφούς τους επέλεξε εξαιτίας της αίγλης και της ηθικής που εξέπεμπε κατά την αρχαιότητα το ιερό, ένεκα του ότι θεωρούνταν ο ομφαλός της γης και επειδή εκεί είχε την έδρα της η Δελφική Αμφικτυονία, μια μικρογραφία της τότε Κοινωνίας των Εθνών, του σημερινού ΟΗΕ. Για την επίτευξη του στόχου του αυτού θεωρούσε απαραίτητο να ιδρυθεί εδώ ένα Πανεπιστήμιο ηθικών, ανθρωπιστικών και καλλιτεχνικών σπουδών. Στο ίδρυμα αυτό θα θεραπεύονταν κοινωνιολογικές, μουσικές κ.ά. σπουδές, και εκτός από σεμινάρια, διαλέξεις και συνέδρια θα οργανώνονταν και οι δελφικές εορτές, απαραίτητες, όπως πίστευε, για την πραγμάτωση των οραμάτων του.



Οι γιορτές περιλάμβαναν θεατρικές παραστάσεις, αρχαίους και λαϊκούς χορούς, αθλητικούς αγώνες, λαμπαδηδρομίες, συναυλίες βυζαντινής μουσικής, εκθέσεις έργων γλυπτικής, ζωγραφικής, λαϊκής χειροτεχνίας κ.ά. Χαρακτηριστικό του πνεύματος των εκδηλώσεων αυτών ήταν ότι στους αθλητικούς αγώνες, τους οποίους και θυμήθηκαν τον τελευταίο καιρό οι εν λόγω παράγοντες του αθλητισμού, δεν έπαιρναν μέρος κανονικοί αλλά αυτοσχέδιοι αθλητές, κάτοικοι των γύρω περιοχών και στρατιώτες. Στοχεύουμε έλεγε ο Σικελιανός «να επαναφέρουμε το Πνεύμα των Αγώνων από το βιομηχανικό επίπεδο όπου έχει καταπέσει, στο επίπεδο της πλήρους ηθικής αυθορμησίας απ' όπου έχει αναχωρήσει», δεν θέλουμε «τη νοσταλγικήν αποκατάσταση ενός μεγάλου αισθητικού κεφαλαίου» και επιδιώκουμε «τη δημιουργία ενός γνήσιου πλαίσιου μορφολογικού, που να επιτρέπει ευθύς αμέσως τη συνθετική μεταφορά, σ' ένα κοινό πνευματικό επίπεδο, παγκόσμιων προβλημάτων». Πόσο απείχαν οι απόψεις του Σικελιανού από τις αντιλήψεις περί αθλητισμού που έχουν σήμερα οι επίσημοι ταγοί του, καθίσταται ολοφάνερο από τα παραπάνω. Γι' αυτό άλλωστε αρνήθηκε την εμπορευματοποίηση των παραπάνω εκδηλώσεων και τη χρηματοδότησή τους για τουριστικούς σκοπούς, από το κράτος. Τα έξοδα των πρώτων εορτών τα ανέλαβε η αμερικανίδα σύζυγός του Εύα Palmer Kotland, που με τις οικονομικές της δυνατότητες και το πρακτικό μυαλό της του έλυνε πλήθος προβλημάτων.
Οι δύο πρώτες δελφικές γιορτές έγιναν το 1927 και 1930, ενώ οι τρίτες, αν και είχαν προγραμματισθεί για το 1936, δεν πραγματοποιήθηκαν λόγω της δικτατορίας. Μετά τον πόλεμο έγινε μια προσπάθεια για αναβίωσή τους, πράγμα που κατέστη δυνατόν για μια μόνο φορά, το 1952, και αφού στο μεταξύ είχε πεθάνει ο ποιητής. Από όλες τις εκδηλώσεις των δελφικών εορτών αυτές που ξεχώρισαν και άφησαν ανεξίτηλα σημάδια ήταν οι παραστάσεις του Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου (1927) και των Ικέτιδων του Ευριπίδη (1930). Αν και η Δελφική ιδέα δεν στέριωσε και χαρακτηρίστηκε ως ουτοπία, κάποια μεμονωμένα ψήγματα από αυτήν φαίνεται ότι ρίζωσαν. Αναφέρομαι στην καθιέρωση, μέσα από φεστιβαλικούς θεσμούς με πρώτο το φεστιβάλ της Επιδαύρου (1954), παραστάσεων με έργα των μεγάλων τραγικών σε αρχαία θέατρα, καθώς και στην ύπαρξη του «Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών» που θεμελιώθηκε το 1966. 

+ Ο  Μιχάλης A. Τιβέριος είναι καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

---

ΑΛΑΦΡΟΪΣΚΙΩΤΟΣ, ΓΥΡΙΣΜΟΣ 

Ύπνος ιερός, λιονταρίσιος,

του γυρισμού, στη μεγάλη

της αμμουδιάς απλωσιά.

Στην καρδιά μου

τα βλέφαρά μου κλεισμένα·

και λάμπει, ωσάν ήλιος, βαθιά μου...

Bοή του πελάου πλημμυρίζει 

τις φλέβες μου·

απάνω μου τρίζει

σα μυλολίθαρο ο ήλιος·                    

γεμάτες χτυπάει τις φτερούγες ο αγέρας·

αγκομαχάει το άφαντο αξόνι.

Δε μου ακούγεται η τρίσβαθη ανάσα.

Γαληνεύει, ως στον άμμο, βαθιά μου

και απλώνεται η θάλασσα πάσα.

Σε ψηλοθόλωτο κύμα

την υψώνει το απέραντο χάδι·

ποτίζουν τα σπλάχνα

τα ολόδροσα φύκια,

ραντίζει τα διάφωτη η άχνα                     

του αφρού που ξεσπάει στα χαλίκια,

πέρα σβήνει το σύφυλλο βούισμα

οπού ξέχειλο αχούν τα τζιτζίκια.

Mια βοή φτάνει απόμακρα·

και άξαφνα,

σαν πανί το σκαρμό που έχει φύγει,

χτυπάει· είν' ο αγέρας που σίμωσε,

είν' ο ήλιος που δει μπρος στα μάτια μου

- και ο αγνός όχι ξένα τα βλέφαρα

στην υπέρλευκην όψη του ανοίγει.                     

Πετιώμαι απάνω. H αλαφρότη μου

είναι ίσια με τη δύναμή μου.

Λάμπει το μέτωπό μου ολόδροσο,

στο βασίλεμα σειέται ανοιξάτικο

βαθιά το κορμί μου.

Bλέπω γύρα. Tο Iόνιο,

και η ελεύτερη γη μου! 

Το μουσείο Άγγελος Σικελιανός στους Δελφούς

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Βιογραφικό

Άγγελος Σικελιανός

O Άγγελος Σικελιανός γεννήθηκε στη Λευκάδα όπου και πέρασε τα παιδικά του χρόνια. Αποφοίτησε από το γυμνάσιο το 1900 και τον επόμενο χρόνο γράφτηκε στην Νομική Σχολή της Αθήνας χωρίς ωστόσο να ολοκληρώσει ποτέ τις νομικές του σπουδές. Τα ενδιαφέροντά του ήταν καθαρά λογοτεχνικά και από νωρίς μελέτησε Όμηρο, Πίνδαρο, Ορφικούς και Πυθαγόρειους, λυρικούς ποιητές, προσωκρατικούς φιλοσόφους, Πλάτωνα, Αισχύλο αλλά και την Αγία Γραφή και ξένους λογοτέχνες όπως τον Ντ' Αννούντσιο. Τα επόμενα χρόνια πραγματοποίησε αρκετά ταξίδια και στράφηκε στην ποίηση και το θέατρο.
Σημαντικό σταθμό στη ζωή του Σικελιανού αποτέλεσε ο γάμος του, το 1907, με την Αμερικανίδα Εύα Πάλμερ, η οποία σπούδαζε στο Παρίσι ελληνική αρχαιολογία και χορογραφία. Ο γάμος τους τελέστηκε στην Αμερική ενώ εγκαταστάθηκαν στην Αθήνα το 1908. Εκείνη την περίοδο, ο Σικελιανός ήρθε σε επαφή με αρκετούς πνευματικούς ανθρώπους και τελικά το 1909 δημοσίευσε την πρώτη του ποιητική συλλογή ''Αλαφροΐσκιωτος'', η οποία προκάλεσε ιδιαίτερη αίσθηση στους φιλολογικούς κύκλους, αναγνωριζόμενη ως έργο σταθμός στην ιστορία των νεοελληνικών γραμμάτων. Ακολούθησε μια περίοδος έντονης αναζήτησης που καταλήγει στην έκδοση των τεσσάρων τόμων της ποιητικής συλλογής ''Πρόλογος στη Ζωή'', ''Η Συνείδηση της Γης μου'' (1915), ''Η Συνείδηση της Φυλής μου'' (1915), ''Η Συνείδηση της Γυναίκας'' (1916) και ''Η Συνείδηση της Πίστης'' (1917). Ο ''Πρόλογος στη Ζωή'' ολοκληρώθηκε αργότερα με τη ''Συνείδηση της Προσωπικής Δημιουργίας''. Ακολουθούν ακόμα τα χαρακτηριστικά ποιήματα ''Το Πάσχα των Ελλήνων'' και ''Μήτηρ Θεού'', της περιόδου 1917 - 1920 καθώς και διάφορες συνεργασίες του με λογοτεχνικά περιοδικά της εποχής.
Η αρχαιοελληνική πνευματική ατμόσφαιρα απασχόλησε βαθιά τον Σικελιανό και συνέλαβε την ιδέα να δημιουργηθεί στους Δελφούς ένας παγκόσμιος πνευματικός πυρήνας ικανός να συνθέσει τις αντιθέσεις των λαών ("Δελφική Ιδέα''). Για το σκοπό αυτό, ο Σικελιανός, με τη συμπαράσταση και οικονομική αρωγή της γυναίκας του, δίνει πλήθος διαλέξεων και δημοσιεύει μελέτες και άρθρα. Παράλληλα, οργανώνει τις "Δελφικές Εορτές" στους Δελφούς με τις παραστάσεις του ''Προμηθέα Δεσμώτη'' (1927) και των ''Ικέτιδων'' (1930) του Αισχύλου να ανεβαίνουν στο αρχαίο Ελληνικό Θέατρο. Η "Δελφική Ιδέα" εκτός από τις αρχαίες παραστάσεις περιελάμβανε και την "Δελφική Ένωση", μια παγκόσμια ένωση για τη συναδέλφωση των λαών, και το "Δελφικό Πανεπιστήμιο", στόχος του οποίου θα ήταν να συνθέσει σε έναν ενιαίο μύθο τις παραδόσεις όλων των λαών. Για τις πρωτοβουλίες αυτές, το 1929, η Ακαδημία Αθηνών απένειμε στο Σικελιανό αργυρό μετάλλιο για τη γενναία προσπάθεια αναβίωσης των δελφικών αγώνων. Από το φιλόδοξο αυτό σχέδιο το μόνο που πραγματοποιήθηκε τελικά ήταν οι Δελφικές Εορτές, αλλά και αυτές οδήγησαν σε οικονομική καταστροφή και χωρισμό του ζεύγους, αφού η Εύα Πάλμερ εγκαταστάθηκε από τότε στην Αμερική και επέστρεψε μόνο μετά το θάνατο του ποιητή.
Κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, ο Σικελιανός διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην πνευματική αντίσταση του λαού, με κορυφαία εκδήλωση το ποίημα και το λόγο που εκφώνησε στην κηδεία του Κωστή Παλαμά το 1943.
Tο 1946 εξελέγη πρόεδρος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών ενώ το 1949 ήταν υποψήφιος για το Βραβείο Νομπέλ.
Ο Άγγελος Σικελιανός πέθανε στην Αθήνα το 1951 και τάφηκε στους Δελφούς.