«Η ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΙΣΧΥΟΣ» / Η κοινωνική ψυχοπαθολογία της Δύσης και η ύβρις της Πνύκας

«Η μέγιστη φιλοδοξία στη ζωή είναι να υπερβαίνεις όλους τους άλλους».

Η φράση αυτή του Μάρκο Ρούμπιο, από την ομιλία του στην Πνύκα, συμπυκνώνει μια βαθιά παθολογία του δυτικού πολιτισμού. Τη Θεολογία της Ισχύος, όπως την όρισε εύστοχα ο π. Νικόλαος Λουδοβίκος. Την αντίληψη, δηλαδή, ότι

• η ανθρώπινη αξία αποδεικνύεται μέσα από την υπεροχή,
• ότι η δύναμη θεμελιώνει το δίκαιο και
• ότι η επικράτηση/κυριαρχία αποτελεί τον ύψιστο προορισμό της ανθρώπινης ύπαρξης.

Από ψυχολογική άποψη, η διατύπωση είναι αποκαλυπτική. Δεν αρκεί να εξελίσσεσαι, να δημιουργείς, να πραγματώνεις τις δυνατότητες σου. Πρέπει να υπερβαίνεις τους άλλους. Η αυτοαξία γίνεται συγκριτική και η επιτυχία του άλλου μπορεί να βιώνεται ως προσωπική απειλή. Αυτό, δηλαδή, που στην ατομική ψυχολογία μπορεί να εμφανίζεται ως ναρκισσιστική ανάγκη/δυσλειτουργία υπεροχής, στο συλλογικό επίπεδο μετατρέπεται σε ιδεολογία κυριαρχίας. Και κάπου εκεί κοντά ο φασισμός, ο ναζισμός, κλείνει πονηρά το μάτι.

Η κοινωνική ψυχολογία έχει περιγράψει τέτοιους μηχανισμούς. Όταν μια συλλογική ταυτότητα θεμελιώνεται στην ανωτερότητά της έναντι των άλλων, η ισοτιμία βιώνεται ως απειλή, η διαφορετικότητα ως ανταγωνισμός και η αλληλεγγύη ως αδυναμία. Η ανθρώπινη σχέση, η κοινωνία η ίδια, υποχωρεί μπροστά στην ανάγκη επικράτησης.

Το παράδοξο είναι ότι αυτή η λατρεία της ισχύος δεν παράγει ασφάλεια, αλλά διαρκή ανασφάλεια. Όποιος χρειάζεται να είναι ανώτερος για να αισθάνεται άξιος είναι καταδικασμένος να φοβάται την απώλεια της πρωτιάς του. Κάθε ανταγωνιστής γίνεται απειλή, κάθε αμφισβήτηση ταπείνωση, κάθε υποχώρηση τραύμα στην αυτοεικόνα. Έτσι γεννιέται ένας φαύλος κύκλος όπου η ανασφάλεια απαιτεί περισσότερη ισχύ και η ισχύς γεννά μεγαλύτερο φόβο απώλειάς της.

Ακολουθεί η "ηθική αποδέσμευση". Όταν η επικράτηση γίνεται το υπέρτατο αγαθό, η βλάβη που προκαλείται στους άλλους μπορεί να δικαιολογείται ως αναγκαίο τίμημα. Το «μπορώ» μετατρέπεται σε «δικαιούμαι» και το «νίκησα» σε «έχω δίκιο». Αυτή είναι η στιγμή που η ισχύς παύει να χρειάζεται ηθική νομιμοποίηση, επειδή έχει αναγορευτεί η ίδια σε ηθικό κριτήριο.

Και εδώ βρίσκεται η ιδιαίτερη ύβρις της Πνύκας.

Όχι απλώς ότι μια τέτοια αντίληψη διατυπώνεται στον συμβολικό τόπο γέννησης της δημοκρατίας, αλλά ότι παρουσιάζεται -άκουσον άκουσον- στο όνομα του ελληνικού πολιτισμού!

Ένας πολιτισμός που ανέδειξε :

• τη σημασία του μέτρου,
• τη διάκριση ανάμεσα στην ισχύ και το δίκαιο,
• την τραγικότητα της ύβρεως και
• την πολιτική αξία του κοινού κόσμου

επιστρατεύεται για να προσδώσει ιστορικό κύρος στη λατρεία της υπεροχής, στη θρησκεία της Ισχύος.

Και βέβαια, δεν πρόκειται απλώς για επίκληση της αρχαιότητας, αλλά για μια επιλεκτική ανάγνωσή της, που αποσιωπά όσα θα μπορούσαν να αμφισβητήσουν τη συγκεκριμένη κοσμοθεωρία.

Αυτός είναι ίσως ο βαθύτερος καρκίνος της Δύσης. Η Δυτική ασθένεια που την έχει οδηγήσει στη σημερινή παρακμή της. Η τάση της να θεοποιεί την ισχύ και να συγχέει την κυριαρχία με το μεγαλείο, ενώ ταυτόχρονα επικαλείται την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, την ισότητα και τη δημοκρατία. Να παράγει έναν πολιτισμό που φοβάται τόσο πολύ την αδυναμία, ώστε κινδυνεύει να θυσιάσει την ανθρωπιά του για να μην τη συναντήσει.

Αυτή είναι η βαθύτερη παθολογία του τρέχοντος δυτικού υποδείγματος:

• ότι δεν μπορεί πια να φανταστεί την αξία χωρίς την υπεροχή,
• την ασφάλεια χωρίς την κυριαρχία και
• την ανθρώπινη ολοκλήρωση χωρίς την ήττα κάποιου άλλου.

Και η μεγάλη ύβρις είναι να ονομάζει αυτή την παθολογία πολιτισμό.

Υπάρχει, όμως, και μια δεύτερη ύβρις, ίσως ακόμη πιο οδυνηρή για εμάς: η σιωπή μπροστά στην επίκληση του ελληνικού πολιτισμού για τη νομιμοποίηση μιας τέτοιας αντίληψης.

Η απουσία μιας επίσημης ελληνικής φωνής που να σηκωθεί και να πει το αυτονόητο: "Τι σχέση έχει η θεοποίηση της ισχύος με τον ελληνικό πολιτισμό; Ποιος σας έδωσε το δικαίωμα να μιλάτε στο όνομά του;"

Ή, έστω, τις τρεις λέξεις που θα έπρεπε να είχαν ακουστεί στην Πνύκα: "Όχι στο όνομά μας!"

πηγή