Το Νόμισμα που Εξάγει το Χρέος του
Το 1971, με την «Απόφαση Νίξον»[1], το δολάριο έπαψε να είναι υπόσχεση χρυσού και έγινε νόμισμα fiat[2]: χρήμα που υπάρχει επειδή ένα κράτος το ορίζει ως χρήμα και οι υπόλοιποι το αποδέχονται. Από τότε η ποσότητά του δεν περιορίζεται από τα θησαυροφυλάκια αλλά από δύο βρύσες.
Η πρώτη είναι ιδιωτική:
- οι εμπορικές τράπεζες δημιουργούν χρήμα κάθε φορά που χορηγούν δάνειο[3].
- οι κρατικές δαπάνες και τα ελλείμματα, που χρηματοδοτούνται με ομόλογα τα οποία η κεντρική τράπεζα μπορεί, όταν χρειαστεί, να απορροφήσει[4].
Αυτό που κάνει τις ΗΠΑ μοναδικές δεν είναι ότι τυπώνουν χρήμα. Αυτό το κάνουν όλοι. Μοναδικό είναι ότι ο υπόλοιπος κόσμος χρειάζεται το δικό τους χρήμα: για να αγοράσει πετρέλαιο[5], για να κάνει εμπόριο, για να διατηρήσει αποθεματικά. Έτσι οι ΗΠΑ μπορούν να ζουν με μόνιμο έλλειμμα, προνόμιο που ένας Γάλλος υπουργός ονόμασε «υπέρμετρο»[6]. Οι χάντρες και τα καθρεφτάκια της Άγριας Δύσης έγιναν κρατικά ομόλογα: η Ευρώπη και η Ασία στέλνουν αυτοκίνητα, μηχανήματα και τσιπ, και παίρνουν πίσω χαρτί με επιτόκιο. Το χαρτί αυτό επιστρέφει έπειτα στην Αμερική ως επένδυση, σε έναν κύκλο που έχει περιγραφεί ως «Παγκόσμιος Μινώταυρος»[7].
Μέσα σε αυτόν τον μηχανισμό ο πόλεμος δεν είναι παρενέργεια αλλά επιταχυντής. Η στρατιωτική δαπάνη είναι η μόνη μορφή κρατικής δαπάνης που σπάνια αμφισβητείται πολιτικά[8], και δημιουργεί σταθερό κύκλωμα ανάμεσα στο κράτος και σε μια ολιγάριθμη βιομηχανία, αυτό που ένας Αμερικανός στρατηγός-πρόεδρος ονόμασε «στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα»[9]. Το μέγεθος της αδιαφάνειας είναι μετρήσιμο: ο μεγαλύτερος προϋπολογισμός του πλανήτη δεν έχει περάσει ποτέ οικονομικό έλεγχο[10].
Ποιος κερδίζει από όλα αυτά; Εκείνος που στέκεται πιο κοντά στη βρύση.
Το νέο χρήμα δεν μοιράζεται ισότιμα:
- όσοι το λαμβάνουν πρώτοι (τράπεζες, εργολάβοι, κάτοχοι περιουσιακών στοιχείων) αγοράζουν σε σημερινές τιμές, ενώ
- όσοι το λαμβάνουν τελευταίοι (μισθωτοί, συνταξιούχοι) πληρώνουν τις αυξημένες τιμές του αύριο[11]. Γι' αυτό η ανισότητα δεν χρειάζεται συνωμοσία για να διευρυνθεί. Αρκεί η σειρά προσέλευσης στο ταμείο.
Εδώ βρίσκεται και το πιο ανησυχητικό συμπέρασμα. Δεν χρειάζεται σχέδιο εκατονταετιών. Χρειάζεται ένα σύστημα που ανταμείβει διαρκώς τους ίδιους, ώστε χιλιάδες παίκτες που κυνηγούν ο καθένας το συμφέρον του να παράγουν ένα αποτέλεσμα που κανείς δεν υπέγραψε αλλά όλοι συντηρούν[12]. Η ισχύς των ΗΠΑ δεν βρίσκεται στην εντολή αλλά στο ότι έγραψαν τους κανόνες του παιχνιδιού[13]. Το «πρέπει να σπάσεις αυγά για να φτιάξεις ομελέτα» δεν το λέει κάποιος σε μυστική αίθουσα. Είναι η σιωπηρή λογική ενός μηχανισμού που μετρά επιτυχία σε απόδοση και όχι σε ανθρώπους.
Οι συνέπειες είναι απτές.
Πόλεμοι στους οποίους οι ΗΠΑ πρωταγωνίστησαν (Ιράκ, Λιβύη, Συρία) παρήγαγαν τα μεγάλα προσφυγικά κύματα προς την Ευρώπη[14]. Αυτό είναι αλυσίδα αιτίου και αποτελέσματος. Δεν είναι πρόγραμμα αντικατάστασης πληθυσμών[15], και η διάκριση έχει σημασία: όποιος ψάχνει τον συνωμότη χάνει τον μηχανισμό. Παράλληλα, η ψηφιακή υποδομή της Ευρώπης (cloud, πλατφόρμες, τεχνητή νοημοσύνη) ανήκει κατά κύριο λόγο σε αμερικανικές εταιρείες[16], και η εξάρτηση από αυτήν είναι η νέα μορφή κυριαρχίας: δεν κατέχεις τη γη, κατέχεις το δίκτυο πάνω στο οποίο κινείται.
Απέναντι σε αυτό, η Κίνα παρουσιάζεται ως εναλλακτική, και σε ένα μέτρο το δικαιούται:
--σε σαράντα χρόνια περίπου 800 εκατομμύρια άνθρωποι βγήκαν από την ακραία φτώχεια[17]. Η ιστορία όμως έχει ειρωνεία. Η άνοδος ξεκίνησε με τις αγοραίες μεταρρυθμίσεις του 1978[18], τροφοδοτήθηκε από εξαγωγές προς την Αμερική με πληρωμή σε δολάρια, και η κινεζική προσφορά χρήματος είναι σήμερα περίπου διπλάσια της αμερικανικής[19]. Η Κίνα δεν νίκησε το σύστημα. Έγινε ο ικανότερος παίκτης του. Και το τίμημα (ο Μεγάλος Λιμός[20], η ολική ψηφιακή επιτήρηση[21]) δείχνει ότι ο κρατικός σχεδιασμός μπορεί να νικήσει τη φτώχεια, χωρίς να έχει αποδείξει ότι μπορεί να συνυπάρξει με την ελευθερία.
Το πραγματικό ερώτημα για την Ευρώπη, λοιπόν, δεν είναι «Ουάσιγκτον ή Πεκίνο». Είναι αν μπορεί να γίνει κάτι τρίτο: μια ήπειρος που ελέγχει το δικό της χρήμα, τα δικά της δίκτυα και τη δική της δημογραφία, πριν της τα ελέγξουν άλλοι.
Παραπομπές
[1] Απόφαση Νίξον (Nixon Shock): 15 Αυγούστου 1971. Ο Ρίτσαρντ Νίξον ανέστειλε τη μετατρεψιμότητα του δολαρίου σε χρυσό για ξένες κεντρικές τράπεζες, βάζοντας τέλος στο σύστημα του Bretton Woods (1944). Αρχικά «προσωρινή», η απόφαση δεν ανακλήθηκε ποτέ.
[2] Fiat: Από το λατινικό fiat, «ας γίνει» (όπως στο fiat lux, «γενηθήτω φως»). Νόμισμα χωρίς εσωτερική αξία, του οποίου η αξία στηρίζεται στη νομική επιβολή και στην εμπιστοσύνη.
[3] Ενδογενές χρήμα: McLeay, Radia & Thomas, Money creation in the modern economy, Bank of England Quarterly Bulletin, 2014. Η Τράπεζα της Αγγλίας παραδέχτηκε ότι οι καταθέσεις δεν «δανείζονται». Το δάνειο δημιουργεί την κατάθεση.
[4] Ποσοτική χαλάρωση (QE): Μαζικές αγορές ομολόγων από κεντρικές τράπεζες. Η Fed το εφάρμοσε μετά το 2008 και ξανά το 2020, φτάνοντας τον ισολογισμό της κοντά στα 9 τρισ. δολάρια το 2022.
[5] Πετροδολάριο: Συμφωνία ΗΠΑ–Σαουδικής Αραβίας το 1974. Το πετρέλαιο τιμολογείται σε δολάρια και τα έσοδα ανακυκλώνονται σε αμερικανικά ομόλογα, με αντάλλαγμα στρατιωτική προστασία.
[6] Υπέρμετρο προνόμιο (privilège exorbitant): Φράση του Βαλερί Ζισκάρ ντ' Εστέν, τότε υπουργού Οικονομικών της Γαλλίας, τη δεκαετία του 1960. Ο Ντε Γκωλ απάντησε στέλνοντας πολεμικό πλοίο να φέρει πίσω γαλλικό χρυσό από τη Νέα Υόρκη.
[7] Παγκόσμιος Μινώταυρος: Γιάνης Βαρουφάκης, The Global Minotaur, 2011. Οι ΗΠΑ «καταβροχθίζουν» τα πλεονάσματα του κόσμου όπως ο Μινώταυρος τους νέους της Αθήνας, και έτσι κρατούν σε κίνηση την παγκόσμια ζήτηση.
[8] Στρατιωτικός κεϋνσιανισμός: Όρος για τη χρήση αμυντικών δαπανών ως εργαλείου τόνωσης της οικονομίας. Οι επικριτές του (π.χ. ο Michał Kalecki, 1943) επισήμαναν ότι οι ελίτ προτιμούν τα όπλα από τα σχολεία, γιατί τα όπλα δεν αλλάζουν τους συσχετισμούς ισχύος.
[9] Στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα: Αποχαιρετιστήριος λόγος του Ντουάιτ Αϊζενχάουερ, 17 Ιανουαρίου 1961. Προειδοποίησε για την «αδικαιολόγητη επιρροή» του. Ήταν πρώην αρχιστράτηγος των Συμμάχων, άρα όχι ύποπτος για αντιμιλιταρισμό.
[10] Έλεγχος Πενταγώνου: Τον Δεκέμβριο του 2025 απέτυχε για όγδοη συνεχόμενη χρονιά, σε περιουσιακά στοιχεία 4,65 τρισ. δολαρίων. Στόχος για «καθαρό» έλεγχο: 2028. «Αποτυχία» σημαίνει μη τεκμηριωμένα στοιχεία, όχι αναγκαστικά απάτη.
[11] Φαινόμενο Cantillon: Richard Cantillon, Essai sur la nature du commerce en général, γράφτηκε περίπου το 1730 και εκδόθηκε το 1755. Ο Ιρλανδός τραπεζίτης παρατήρησε ότι το νέο χρήμα ωφελεί όποιον το λαμβάνει πρώτος. Πλούτισε κερδοσκοπώντας στη φούσκα του Μισισιπή, άρα ήξερε από πρώτο χέρι.
[12] Αθέλητες συνέπειες: Ο Αδάμ Σμιθ (Πλούτος των Εθνών, 1776) περιέγραψε το «αόρατο χέρι» ως μηχανισμό που παράγει κοινό καλό από ιδιοτέλεια. Εδώ χρησιμοποιείται αντεστραμμένα: το ίδιο χέρι μπορεί να παράγει και κοινή βλάβη. Επικούρεια σημείωση: όπως ο κόσμος γεννιέται από την παρέκκλιση (clinamen) των ατόμων χωρίς θεϊκό σχέδιο, έτσι και η ιστορία συχνά προκύπτει από συγκρούσεις συμφερόντων χωρίς αρχιτέκτονα.
[13] Δομική ισχύς (structural power): Susan Strange, States and Markets, 1988. Ισχύς είναι η ικανότητα να διαμορφώνεις το πλαίσιο μέσα στο οποίο αποφασίζουν οι άλλοι, όχι μόνο να επιβάλλεις αποφάσεις.
[14] Προσφυγική κρίση 2015: Πάνω από 1 εκατομμύριο αιτήσεις ασύλου στην ΕΕ μέσα στη χρονιά, με τη Συρία πρώτη χώρα προέλευσης. Η Ελλάδα, και κυρίως τα νησιά του Αιγαίου, υπήρξε η κύρια πύλη εισόδου.
[15] «Μεγάλη Αντικατάσταση»: Θεωρία του Γάλλου συγγραφέα Renaud Camus (Le Grand Remplacement, 2011) για σκόπιμη αντικατάσταση γηγενών πληθυσμών. Δεν υπάρχουν τεκμήρια σχεδιασμένου προγράμματος. Οι μεταναστευτικές ροές εξηγούνται από δημογραφία, αγορά εργασίας και πολέμους, και οι πολιτικές τις αποφασίζουν οι ίδιες οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις.
[16] Ψηφιακή εξάρτηση: Amazon, Microsoft και Google ελέγχουν μαζί τη συντριπτική πλειονότητα της ευρωπαϊκής αγοράς cloud. Η ΕΕ απάντησε με τον Digital Markets Act (2022) και τον AI Act (2024).
[17] Μείωση φτώχειας στην Κίνα: Παγκόσμια Τράπεζα & Κινεζική Κυβέρνηση, Four Decades of Poverty Reduction in China, 2022. Σχεδόν 800 εκατομμύρια λιγότεροι άνθρωποι κάτω από τα 1,90 $/ημέρα, που αντιστοιχεί σε περίπου 75% της παγκόσμιας μείωσης.
[18] Μεταρρυθμίσεις Ντενγκ Σιαοπίνγκ: Από τον Δεκέμβριο του 1978 («Μεταρρύθμιση και Άνοιγμα»): ιδιωτική αγροτική παραγωγή, Ειδικές Οικονομικές Ζώνες (Σεντζέν 1980), ξένες επενδύσεις. Η φράση που του αποδίδεται, «δεν έχει σημασία αν η γάτα είναι μαύρη ή άσπρη, αρκεί να πιάνει ποντίκια», συνοψίζει τον πραγματισμό του.
[19] M2 Κίνας–ΗΠΑ: Η ευρεία προσφορά χρήματος της Κίνας ξεπερνά τα 300 τρισ. γιουάν (περίπου 45 τρισ. δολάρια), έναντι περίπου 22 τρισ. των ΗΠΑ. Πρόκειται για κατά προσέγγιση αριθμούς που αλλάζουν με την ισοτιμία, όμως η αναλογία παραμένει περίπου 2:1.
[20] Μεγάλος Λιμός: 1959–1961, συνέπεια του «Μεγάλου Άλματος προς τα Εμπρός» του Μάο. Οι εκτιμήσεις κυμαίνονται από 15 έως 45 εκατομμύρια νεκρούς (Frank Dikötter, Mao's Great Famine, 2010, για την ανώτερη εκτίμηση). Είναι ο φονικότερος λιμός της καταγεγραμμένης ιστορίας.
[21] Ψηφιακή επιτήρηση: Το «Σύστημα Κοινωνικής Πίστωσης» είναι στην πράξη πιο κατακερματισμένο από ό,τι παρουσιάζεται στη Δύση. Το δίκτυο καμερών με αναγνώριση προσώπου είναι όμως το εκτενέστερο στον κόσμο, με την πιο προχωρημένη εφαρμογή στη Σιντζιάνγκ.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου