Η σημαντικότερη δεξαμενή σκέψης εξωτερικής πολιτικής της Ελλάδας παίρνει τουλάχιστον το 40% των εσόδων της από φορείς εκτός Ελλάδας και ούτε ένα ευρώ από το ελληνικό κράτος. Αυτό δεν αποδεικνύει ότι κάποιος ξένος «γράφει» την πολιτική μας. Αποδεικνύει κάτι ίσως χειρότερο: ότι το ελληνικό κράτος δεν πληρώνει κανέναν για να σκεφτεί στρατηγικά για λογαριασμό του.
Το ερώτημα του κειμένου είναι διπλό.
Α)Τι επιρροές δείχνουν πραγματικά τα οικονομικά στοιχεία του ΕΛΙΑΜΕΠ.
Β)Αν, μια χώρα που κουβαλά την κληρονομιά του Αρχαίου Ελληνικού Πολιτισμού, του Βυζαντίου και του -με μεγάλη καθυστέρηση- Διαφωτισμού, χρειάζεται δική της πολιτισμική και πολιτική πρόταση για τον κόσμο,'Η αν πρέπει να αρκείται στον ρόλο του συνεπούς λογιστή που ξεπληρώνει τίς δεσμεύσεις που ανέλαβαν οι παλαιότερες κυβερνήσεις.
Τα στοιχεία: ποιος πληρώνει
Το ΕΛΙΑΜΕΠ, ιδρυμένο το 1988, είναι μη κερδοσκοπικό ίδρυμα. Ο προϋπολογισμός του τριπλασιάστηκε μέσα σε οκτώ χρόνια, από 0,84 εκατ. € το 2017 σε 2,11 εκατ. € το 2025. Η ανάπτυξη αυτή στηρίχθηκε κυρίως σε ερευνητικά προγράμματα, που το 2023 έφτασαν το 86% των εσόδων.
Για το 2025 το ίδρυμα δημοσίευσε για πρώτη φορά την προέλευση των εσόδων του:
| Πηγή | Μερίδιο 2025 |
|---|---|
| Οργανισμοί και ιδρύματα (χωρίς διάκριση ελληνικά/ξένα) | 37,92% |
| Ευρωπαϊκή Ένωση | 32,40% |
| Ελληνικές επιχειρήσεις | 19,06% |
| Άλλοι φορείς εξωτερικού | 6,17% |
| Άλλα έσοδα | ~3,25% |
| Διεθνείς οργανισμοί | 0,70% |
| Πρεσβείες | 0,50% |
| Ελληνικό Δημόσιο | 0,00% |
Τα σαφώς ξένα κονδύλια (ΕΕ, φορείς εξωτερικού, διεθνείς οργανισμοί, πρεσβείες) αθροίζουν 39,8%. Το πραγματικό ποσοστό είναι μεγαλύτερο, αλλά άγνωστο, επειδή η στήλη «οργανισμοί και ιδρύματα» δεν λέει από ποια χώρα προέρχονται. Οι πρεσβείες, που κάνουν θόρυβο στις κοινοβουλευτικές ερωτήσεις, ζυγίζουν μόλις μισή μονάδα.
Το πιο εύγλωττο νούμερο του πίνακα είναι το τελευταίο: μηδέν. Το ΥΠΕΞ είχε δώσει 300.000 € το 2008 και άλλα τόσα το 2009, και μετά σταμάτησε λόγω κρίσης. Η κρίση πέρασε, η χρηματοδότηση δεν επέστρεψε.
Επιρροή χωρίς εντολή
Κανένα έγγραφο δεν δείχνει χορηγό να υπαγορεύει θέση. Δεν χρειάζεται. Η επιρροή των δεξαμενών σκέψης λειτουργεί με αυτο-επιλογή, όχι με διαταγές.
Ο μηχανισμός είναι απλός. Το ΕΛΙΑΜΕΠ δηλώνει ανοιχτά ότι προωθεί την ευρωατλαντική δέσμευση της χώρας και την επίλυση διαφορών με διάλογο. Οι χορηγοί που συμφωνούν με αυτό του δίνουν χρήματα. Όσοι διαφωνούν, δεν δίνουν. Τα ευρωπαϊκά προγράμματα χρηματοδοτούν ερευνητικά ερωτήματα που έχει ήδη ορίσει η Κομισιόν. Έτσι, χωρίς καμία αντίδραση, η ατζέντα έρχεται έτοιμη και η ιδεολογία προϋπάρχει.
Η επιρροή στην πολιτική περνά από τρία κανάλια:
- Πρόσωπα. Ερευνητές και συνεργάτες του ιδρύματος μετακινούνται σε υπουργεία, πρεσβείες και συμβουλευτικές θέσεις, και αντίστροφα. Ο πρώην γενικός διευθυντής Γιώργος Παγουλάτος, για παράδειγμα, έγινε μόνιμος αντιπρόσωπος της Ελλάδας στον ΟΟΣΑ.
- Ατζέντα. Οι εκδηλώσεις του φιλοξενούν πρωθυπουργούς και υπουργούς εξωτερικών όλων των κυβερνήσεων.
- Πλαίσιο. Οι αναλύσεις του δημοσιεύονται στα μεγάλα μέσα και ορίζουν τι θεωρείται «σοβαρή» και τι «ακραία» θέση.
Το τελευταίο πλαίσιο είναι και το ισχυρότερο. Διότι όποιος ορίζει τα όρια του αποδεκτού (σοβαρή θέση) δεν χρειάζεται να κερδίσει κάθε διαφωνία. Αρκεί οι εναλλακτικές (εκτός "γραμμής",θεωρούμενες ως ακραίες) να μη φτάνουν ποτέ στο τραπέζι.
Το πραγματικό σκάνδαλο είναι το κενό
Αν το ΕΛΙΑΜΕΠ κλείσει αύριο, ποιος θα πάρει τη θέση του; Η τίμια απάντηση είναι: κανείς με συγκρίσιμο μέγεθος.
Η Τουρκία έχει το SETA, που πρόσκειται ανοιχτά στην κυβέρνηση Ερντογάν, και αρκετά ακόμα ινστιτούτα. Η Γαλλία έχει το IFRI και το IRIS. Η Γερμανία χρηματοδοτεί δημόσια το SWP, που συμβουλεύει απευθείας Βουλή και κυβέρνηση. Και όταν τα γερμανικά κομματικά ιδρύματα, όπως το Konrad Adenauer και το Friedrich Ebert, εμφανίζονται στη λίστα χορηγών του ΕΛΙΑΜΕΠ, δεν το κάνουν από φιλανθρωπία. Είναι το εργαλείο με το οποίο η Γερμανία καλλιεργεί δίκτυα επιρροής στο εξωτερικό, με δημόσιο χρήμα.
Εδώ βρίσκεται η ασυμμετρία. Άλλα κράτη πληρώνουν για να σκέφτονται για λογαριασμό τους και για να ακούγεται η φωνή τους στις πρωτεύουσες των άλλων. Η Ελλάδα πληρώνει μηδέν, και μετά παραπονιέται ότι τη δική της στρατηγική σκέψη τη χρηματοδοτούν άλλοι. Το κενό δεν το δημιούργησε το ΕΛΙΑΜΕΠ. Απλώς το γέμισε, με τα χρήματα που βρήκε.
Θεματοφύλακας ή λογιστής;
Η Ελλάδα δεν είναι μια χώρα σαν τις άλλες μικρές χώρες της ΕΕ. Η δημοκρατία, η φιλοσοφία, το θέατρο, η ιστορία ως επιστήμη και η ίδια η λέξη «πολιτική» βγήκαν από εδώ. Η Δύση αυτοπροσδιορίζεται ως κληρονόμος αυτής της παράδοσης. Ο θεματοφύλακάς της όμως εμφανίζεται στη διεθνή σκηνή κυρίως ως δανειολήπτης, ως σύνορο μεταναστευτικών ροών και ως τουριστικός προορισμός.
Υπάρχει εδώ μια ειρωνεία. Η Ελλάδα εξάγει το λεξιλόγιο της πολιτικής σκέψης, αλλά εισάγει την πολιτική σκέψη για τον εαυτό της. Ο Θουκυδίδης διδάσκεται σε κάθε στρατιωτική ακαδημία του κόσμου. Οι αναλύσεις για το τι πρέπει να κάνει η Αθήνα με την Τουρκία γράφονται συχνά με κονδύλια από τις Βρυξέλλες και το Βερολίνο.
Μια δική της πρόταση δεν σημαίνει εθνικισμό ούτε έξοδο από την ΕΕ και το ΝΑΤΟ. Σημαίνει τρία πράγματα:
- Δημόσια χρηματοδοτούμενη στρατηγική σκέψη, με θεσμικές εγγυήσεις ανεξαρτησίας, όπως το γερμανικό SWP, ώστε το κράτος να έχει πηγή ανάλυσης που δεν εξαρτάται από τα ερωτήματα που θέτουν άλλοι.
- Πολιτισμική διπλωματία με περιεχόμενο, όχι μόνο εκθέσεις αρχαιοτήτων. Μια Ελλάδα που κάνει πρόταση για το τι σημαίνει δημοκρατία στην εποχή των αλγορίθμων, για το μέτρο απέναντι στην υπερβολή, για τον πολίτη απέναντι στον καταναλωτή.
- Πολυφωνία δεξαμενών σκέψης. Όχι κατάργηση του ΕΛΙΑΜΕΠ, αλλά ισότιμοι ανταγωνιστές με διαφορετικές αφετηρίες, ώστε ο πολίτης και ο πολιτικός να ακούνε περισσότερες από μία σοβαρές φωνές.
Η εναλλακτική είναι αυτή που περιγράφει το ερώτημα του τίτλου: μια χώρα που διαχειρίζεται απλώς ισολογισμούς δεσμεύσεων που ανέλαβαν άλλοι, σε άλλες εποχές. Ένας θεματοφύλακας που κρατά τα κλειδιά του θησαυρού, αλλά ρωτά τον ενοικιαστή πώς να διακοσμήσει το σπίτι.
Η άλλη πλευρά
Ένα τίμιο κείμενο οφείλει να ακούσει και τα ισχυρότερα αντεπιχειρήματα. Είναι τέσσερα.
- Η ΕΕ δεν είναι «έξωτερικός παράγοντας». Η Ελλάδα είναι μέλος της και συνεισφέρει στον προϋπολογισμό της. Τα ανταγωνιστικά ευρωπαϊκά προγράμματα κερδίζονται με αξιολόγηση, όπως κερδίζουν κονδύλια και τα ελληνικά πανεπιστήμια. Το να τα μετράμε ως «ξένο χρήμα» είναι, κατά τους υποστηρικτές του ιδρύματος, λογικό σφάλμα.
- Η κρατική χρηματοδότηση δεν εγγυάται ανεξαρτησία. Ένα ινστιτούτο που πληρώνει η κυβέρνηση κινδυνεύει να γίνει φερέφωνο της εκάστοτε κυβέρνησης. Το SETA στην Τουρκία είναι ακριβώς το αντιπαράδειγμα. Ο ιδιωτικός και διεθνής πλουραλισμός πόρων μπορεί να προστατεύει περισσότερο.
- Η διαφάνεια είναι πραγματική. Το ΕΛΙΑΜΕΠ δημοσιεύει χορηγούς, ισολογισμούς και, από το 2025, κατανομή πηγών. Λίγοι ελληνικοί φορείς, κόμματα συμπεριλαμβανομένων, κάνουν το ίδιο. Η κριτική για «ξένη χρηματοδότηση» στηρίζεται, ειρωνικά, σε στοιχεία που δημοσίευσε το ίδιο.
- Ο ευρωατλαντικός προσανατολισμός είναι επιλογή της χώρας, όχι επιβολή. Όλες οι κυβερνήσεις από το 1974 και μετά τον υιοθέτησαν, με τη λαϊκή ψήφο. Μια δεξαμενή σκέψης που τον υπηρετεί ευθυγραμμίζεται με τη δημοκρατικά εκφρασμένη βούληση, δεν την υπονομεύει.
Τα αντεπιχειρήματα αυτά απαντούν στην κατηγορία της «ξένης εντολής». Δεν απαντούν στο κεντρικό ερώτημα αυτού του κειμένου: γιατί το ελληνικό κράτος δεν έχει δική του, θεσμικά ανεξάρτητη πηγή στρατηγικής σκέψης.
Επίλογος
Ο τίτλος ρωτά ποιος γράφει την εξωτερική μας πολιτική. Τα στοιχεία δεν δείχνουν ξένο χέρι να κρατά την πένα. Δείχνουν κάτι πιο απλό και πιο ανησυχητικό: ότι το ελληνικό κράτος δεν πληρώνει κανέναν να γράφει.
Στον Μηλιακό Διάλογο του Θουκυδίδη, οι Αθηναίοι λένε ότι οι ισχυροί κάνουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι υποφέρουν ό,τι πρέπει. Η αδυναμία όμως δεν είναι μόνο στρατιωτική ή οικονομική. Είναι και η αδυναμία να σκεφτείς για τον εαυτό σου. Αυτή, τουλάχιστον, κοστίζει λίγο να διορθωθεί: μερικά εκατομμύρια ευρώ τον χρόνο, πολύ λιγότερα από ένα μαχητικό αεροσκάφος.
Πηγές
- ΕΛΙΑΜΕΠ – Χρηματοδότηση, χορηγοί και οικονομικές καταστάσεις
- ΕΛΙΑΜΕΠ – Γράφημα εσόδων 2025
- ΕΛΙΑΜΕΠ – Οικονομικές καταστάσεις 2025
- ΕΛΙΑΜΕΠ – Ταμειακός απολογισμός 2023
- ΕΛΙΑΜΕΠ – Ποιοι είμαστε
- ΥΠΕΞ – Απάντηση για επιχορηγήσεις ΕΛΙΑΜΕΠ 2003–2013
- Βουλή – Ερώτηση Κ. Βελόπουλου για τη χρηματοδότηση (2020)
- Powergame – Γ. Παγουλάτος μόνιμος αντιπρόσωπος στον ΟΟΣΑ
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου