KAPTEPIA: « Η αρχαία Δωρίδα και το έλλειμμα συστηματικής αρχαιολογικής έρευνας »

Κατά καιρούς δημοσιεύονται από κατοίκους και μελετητές της ευρύτερης περιοχής της αρχαίας Δωρίδας αξιόλογα ιστορικά θέματα, συνοδευόμενα από εύλογους προβληματισμούς σχετικά με το γιατί, έως σήμερα, δεν πραγματοποιήθηκαν οργανωμένες και συστηματικές αρχαιολογικές έρευνες και ανασκαφές στον συγκεκριμένο χώρο.

Η ευρύτερη περιοχή της αρχαίας Δωρίδας, η οποία στις αρχαίες πηγές αναφέρεται και ως Μητρόπολη των Δωριέων, αποτέλεσε χώρο ιστορικής, γεωστρατηγικής και πολιτισμικής σημασίας στη διαμόρφωση του ελληνικού κόσμου.

Παρά ταύτα, δεν έχει αποτελέσει αντικείμενο οργανωμένης αρχαιολογικής έρευνας, αντίστοιχης με τη βαρύτητάς της και τα διάσπαρτα επιφανειακά απομεινάρια¹.

Η υπάρχουσα βιβλιογραφία, οι φιλολογικές μαρτυρίες, τα πολυάριθμα και διάσπαρτα τυχαία ευρήματα, καθώς και τα σωζόμενα τοπωνύμια, υποδεικνύουν την ύπαρξη οχυρωμένων θέσεων, αρχαίων οδικών αξόνων, πληθυσμιακών μετακινήσεων και στρατηγικών περασμάτων που συνέδεαν την αρχαία Δωρίδα με τη αρχαία Φωκίδα, Λοκρίδα, Βοιωτία, την Αιτωλία, τις περιοχές των Μαλλιέων, των Αινιάνων, κ.α. έως τον Κορινθιακό Κόλπο και την Πελοπόννησο².

Παράλληλα, η επιφανειακή παρατήρηση αποκαλύπτει κατάλοιπα τειχοποιίας —ενδεχομένως προκλασικών ή ακόμη παλαιότερων καθώς και διάσπαρτα αρχαιολογικά ευρήματα, τα οποία ουδέποτε εντάχθηκαν σε ενιαίο ερευνητικό πρόγραμμα με στρωματογραφική τεκμηρίωση και συστηματική ερμηνευτική προσέγγιση³.

Στην πρόσφατη μελέτη (βιβλίο): Ο Δωρικός Διάδρομος και τα Ιστορικά Στενά Γραβιάς – Άμπλιανης, πέρα των νέων στοιχείων της μελέτης, καταγράφονται αναλυτικά και οι λόγοι αυτής της επιστημονικής υστέρησης : διοικητική και τοπική αδιαφορία, θεσμική αδράνεια, αποσπασματικές προσεγγίσεις, αλλά και η εδραιωμένη —και επιστημονικά ατεκμηρίωτη— αντίληψη ότι ο δελφικός χώρος «επισκιάζει» κάθε άλλη έρευνα στην ευρύτερη περιοχή⁴.

Η αντίληψη αυτή δεν εδράζεται σε συστηματική αρχαιολογική διερεύνηση, αλλά σε περιορισμένες και συχνά επιφανειακές παρεμβάσεις, καθώς και σε τυχαία ευρήματα (όπως εκείνα που αποκαλύφθηκαν κατά την κατασκευή του αγωγού φυσικού αερίου ή τις λίθινες επιγραφές στον Άγιο Γεώργιο Παλαιοχωρίου Φθιώτιδας και όχι μόνον...), τα οποία ουδέποτε εντάχθηκαν σε ενιαίο ερευνητικό πλαίσιο.

Ιδιαίτερα προβληματική υπήρξε η αλλοίωση του φυσικού και αρχαιολογικού τοπίου μέσω πρόχειρων και άτεχνων ανθρώπινων παρεμβάσεων: τεχνικά έργα, διανοίξεις δρόμων, γρήγορες εξορύξεις, επιχώσεις, εκτεταμένες αγροτικές δραστηριότητες και αποσπασματικές ανασκαφικές τομές, που πραγματοποιήθηκαν χωρίς συνολικό επιστημονικό σχεδιασμό και χωρίς ερμηνευτική συνέχεια⁵.

Ακόμη και παρεμβάσεις καταξιωμένων επιστημόνων, όταν περιορίζονται σε αποσπαστικές επιφανειακές έρευνες, μπορούν έστω και ακούσια να λειτουργήσουν καταστροφικά, αφαιρώντας πολύτιμα δεδομένα από το αρχαιολογικό αρχείο και περιορίζοντας τις δυνατότητες μελλοντικής συστηματικής μελέτης.

Η απουσία οργανωμένης αρχαιολογικής έρευνας στη Δωρίδα δεν συνιστά απλώς κενό γνώσης, συνιστά ενεργή και διαρκή απώλεια ιστορικής πληροφορίας.

Κάθε μη τεκμηριωμένη επέμβαση σ' έναν αδιερεύνητο χώρο ισοδυναμεί με μη αναστρέψιμη φθορά του αρχαιολογικού αρχείου.

Η αρχαία Δωρίδα δεν υπήρξε περιφερειακός χώρος της αρχαιότητας, αλλά κομβικό πεδίο στρατηγικών διελεύσεων και ιστορικών εξελίξεων, με διαχρονική σημασία που εκτείνεται έως και τους νεότερους χρόνους - μέχρι τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, με κομβικό άξονα τον: Μπράλος - Ιτέα.

Η μακροχρόνια επιστημονική αδιαφορία δεν μπορεί πλέον να αποδοθεί στην έλλειψη μόνο στοιχείων ή πόρων.

Πρόκειται για συνειδητές επιλογές ερευνητικών προτεραιοτήτων και τοπικών απαιτήσεων.

Κάθε όμως τέτοια επιλογή αφήνει ίχνη, συχνά οριστικά.